Edgar Morin: Sordum Sarı Çiçeğe
Birkaç ay önce hayatını kaybeden Morin'in “complex thought” teorisi ve “disiplinler-üstü” kavramı, insanlığın temel sorularına/sorunlarına kökten çözüm üretebilecek yüksek bir potansiyel taşıyor. 30 yılda tamamladığı La Methode (Yöntem) adlı 6 ciltlik külliyatı, bütün bilim tarihi kürsülerinin referans metni kıymetinde olmasına rağmen Siyonizm karşıtlığından dolayı dünya çapında düşünsel bir tecride maruz bırakıldı.
Dr. Yusuf Akçay/ Akademisyen, Yazar
Snow, 1959 yılında Cambridge Üniversitesi'nde verdiği ve 20. yüzyılın en büyük entelektüel tartışmalarını başlatan Rede Konferansında doğa bilimleri ile beşeri bilimler arasındaki kopukluğu sıkı bir şekilde eleştiriyor ve bu ayrımın yarattığı tuhaflığı "bir insanın okuma yazma bilmesi ile kütle ve hız kanununu bilmesi nitelik olarak aynıdır." cümleleriyle özetliyordu. Snow'a göre bir sosyal bilimcinin Shakespeare hakkındaki bilgisi, termodinamiğin ikinci kanunu hakkındaki cehaletinin mazereti olamazdı. Snow'un bu sıkı eleştirisi, soyut bir entelektüel faaliyet olarak değil aslında ekonomik krizler, nükleer tehditler, salgın hastalıklar ve nüfus problemleri gibi temel sorunların ancak bu "iki kültür"ün birlikteliğiyle çözülebileceğine dair sarsılmaz inancından kaynaklanıyordu. Snow, haklıydı; fakat çözüm önerisini bir yöntem üzerinden değil pratik değişiklikler üzerinden kurgulamıştı. Sonradan disiplinlerarası ara bir bilim dalı şeklinde özetleyebileceğimiz "üçüncü kültür" kavramını geliştirdi. Okullarda sayısal-sözel ayrımının üniversiteye kadar başlamamasını, politikacılar arasında bilim insanlarının olmasını ve hem toplumu bilimle buluşturacak hem de iki kültür arasında adeta bir köprü vazifesi görecek "üçüncü kültür" insanlarının öne çıkmasını bir çözüm olarak sundu. Snow, çok değerli bir entelektüel çabayı maalesef son derece çocuksu bir reçeteyle mahvetmişti. Onu mazur görebiliriz; çünkü bizler, düşünce adamlarının bütün teknik ve teorik süreçleri başından sonuna kadar tam tekmil, hataya yer bırakmayacak şekilde tamamlayacaklarını bekleriz. Oysa bilimsel ilerleme, her entelektüelin kendinden önceki literatüre yaptığı katkılar üzerinden gerçekleşiyor. Snow'un ikinci ve elbette en önemli hatası bilimsel ilerlemeyi teknik ilerlemeyle sınırlaması ve toplumun bilimle buluşmasını aslında temel bilimlerle buluşmak şeklinde önermesiydi. Nitekim dönemin ünlü edebiyat eleştirmeni Leavis, Snow'un bu yaklaşımını o kadar sert eleştiriyordu ki bu süreç akademik tarihe "Snow-Leavis Tartışması" olarak geçecekti.
"Refah" mı önemli "anlam" mı?
İngiliz edebiyat eleştirmeni Frank Raymond Leavis, 1962 yılında Richmond Konferansında verdiği cevapta hem fizikçi hem de bir roman yazarı olan Snow için "Snow bir romancı olarak bile mevcut değildir. Kitapları sanki bir makine tarafından yazılmış gibi ruhsuzdur. Entelektüel derinliği yoktur, sadece popüler bir figürdür." diyecekti. Snow, "insanlar aç, fakir ve hasta; bilim ve teknoloji bu sorunları çözer; edebiyatçılar engel olmamalı, desteklemeli" şeklinde indirgemeci bir yaklaşımla hareket ediyordu. Leavis ise bu yaklaşımı "temelsiz, boş bir ilerlemecilik ve ruhsuz bir teknokrasi" olarak nitelendiriyor; tartışma "refah" mı önemli "anlam" mı şeklinde kategorik bir alana çekiliyordu. "Peki, karnımız doydu; sonra ne olacak? İnsan neden yaşar? Hayatın anlamı nedir? Bu soruların cevabı termodinamik yasalarında değil Bay Snow; Shakespeare'dedir." diyordu Leavis. O kadar öfkeliydi ki bilim'i kültürden bile saymıyordu.
Farkettiğiniz üzere tartışmada ne bilimlerin tasnifi, ne ihtiyaçlar hiyerarşisi, ne metodoloji hiçbir şey yok. İnsan bekliyor ki en azından iktisat teorilerinin adı geçsin, o bile yok. Kazara Leibniz'den bahsetmiş olsalardı muhtemelen Snow, onun "matematiksel ve rasyonel mirası"nı Leavis ise "felsefi ve metafizik mirası"nı sahiplenecekti. Oysa Leibniz bir metot sahibiydi ve istisnasız her sorunun ortak bir anlam düzeyinde halledilebileceğini savunurdu. Onun meşhur sözü her fırsatta tekrar ettiğim, tekrar etmek zorunda kaldığım yolumu aydınlatan bir uyarı levhası gibiydi:
"Calculemus! / Hesaplayalım!"
Fakat ister istemez şu soruyu sormak zorunda kalıyoruz: "Nasıl?"
Hiçbir şey tek başına açıklanamaz
20. yüzyılın en önemli düşünürlerinden biri olan Edgar Morin, bu hesaplamayı yapan nâdir isimlerden biriydi. Birkaç ay önce hayatını kaybeden Morin'in "complex thought" teorisi ve "disiplinler-üstü" kavramı, benim nazarımda insanlığın temel sorularına/sorunlarına kökten çözüm üretebilecek yüksek bir potansiyel taşıyor. 30 yılda tamamladığı La Methode (Yöntem) adlı 6 ciltlik külliyatı, bütün bilim tarihi kürsülerinin referans metni kıymetinde olmasına rağmen Siyonizm karşıtlığından dolayı dünya çapında düşünsel bir........
