Geleneksel kültürümüzde bülbül; sadakati, çaresizliği ve derin aşkı simgeleyen en güçlü sembollerden biri olup; Tasavvufta Tanrıya duyulan ilahi aşkı, halk edebiyatında ise sevgilisine kavuşamayan dertli âşığı temsil eder.

Divan ve Halk Edebiyatında "Gül ile Bülbül" mazmunu (kalıplaşmış sözü), edebiyatımızda en çok "Gül ile Bülbül" hikâyelerinde ve tasavvufi şiirlerde karşımıza çıkar. Bülbül, güle duyduğu karşılıksız ve tutkulu aşk yüzünden feryat eden çaresiz âşıktır. Gül ise hem ulaşılamayan sevgiliyi hem de ilahi güzelliği sembolize eder.

Türk dünyası için son derece önemli olan Doğu Türkçesi (Çağatay Türkçesi) ve Batı Türkçesi (Osmanlı Türkçesi) gibi iki ayrı yazı dilinin etkin olduğu Doğu ve Batı Türklük sahalarında Farsça veya Türkçe yazılarak ortak bir edebî motif hâlinde kullanılmıştır.

Bu anlatım biçiminde âşık ve maşuk (sevilen) fiziksel birer insan olmaktan ziyade, belirli bir ideali, kozmik gücü veya tasavvufi arayışı temsil eder. Soyut şeyleri somutlaştırır, akılda kalıcılığı artırır ve dilimizi zenginleştirir.

Alegorik, soyut bir düşüncenin, duygunun veya kavramın doğrudan söylenmek yerine semboller, karakterler ve mecazlar aracılığıyla hikayeleştirilerek (dolaylı yoldan) anlatılması olan alegorik eserlerde okuyucunun satır aralarındaki gizli mesajları çözmesi beklenir.

Bülbül üzerine yazılan eserler, özellikle Doğu kültüründe "gül ve bülbül" alegorisiyle âşık ve maşuk ilişkisini, millî edebiyatta ise vatan sevgisi ve matem duygusunu işler. Bu kadim sembolizmde bülbül; yanıp tutuşan, sesinin güzelliğiyle sevgilisine (güle) feryat eden çilekeş âşığı temsil eder.

Yüzyıllardır şiirden müziğe kadar sanatın her dalında işlenen bu temayı Şairler, yüzyıllar boyu bülbülle gül arasındaki bu güçlü aşkı şiirleri için tükenmez bir kaynak olarak görmüşlerdir. Türk halk edebiyatında pek çok mâni, türkü, atasözleri ve deyimlerinde geniş yer tutan gül, bülbül motifi daha XIV. yüzyıl başlarında Yûnus Emre’nin şiirlerinde duygusal bir söylemle yer almasından sonra hemen bütün halk şairleri bülbül motifini çeşitli şekillerde kullanmışlardır.

Türk dünyasında bu kadar yaygın olan gül ile bülbül temasıyla ilgili bugüne kadar yapılan çalışmalara bakıldığında, daha çok Batı Türklük sahası merkezli bir bakış açısının........

© Yeniçağ