Γράφει η φιλόλογος Ντίνα Σαμουρκασίδου

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5ο: ΕΚΚΛΗΣΙΑ, ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΙ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΒΟΡΕΙΑ ΘΡΑΚΗ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΟΘΩΜΑΝΟΚΡΑΤΙΑ

Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας η εκπαίδευση των Ελλήνων, συμπεριλαμβανομένων και αυτών της Βόρειας Θράκης (=Ανατολικής Ρωμυλίας) βασιζόταν κυρίως στην εκκλησία και στα ελληνικά σχολεία, με τον ρόλο του παπά και του δασκάλου να είναι καθοριστικός στην διατήρηση της γλώσσας και της θρησκείας. Τα σχολεία αυτά, συχνά κοινοτικά, αποτελούσαν κέντρα διατήρησης της εθνικής ταυτότητας, ενώ οι γυναίκες λάμβαναν εκπαίδευση κυρίως στην οικιακή χειροτεχνία, αν και δημιουργούνταν και ιδρύματα για την εκπαίδευσή τους.

Η κατασκευή χριστιανικών εκκλησιών, επί τουρκοκρατίας, ήταν γενικά περιορισμένη και σε όγκο και σε ύψος, με σκοπό την αποφυγή της προβολής έναντι των ισλαμικών μνημείων.

- Αντιπροσωπευτικό είναι το παράδειγμα της εκκλησίας του 15ου αιώνα στην Σωζόπολη της Βουλγαρίας της "Sveta Bogoroditsa (Αγία Μαρία: Παναγία) που είναι κτισμένη κάτω από το επίπεδο του δρόμου, σύμφωνα με τους κανόνες των Οθωμανών. Πρέπει να κατεβεί κάποιος σκαλάκια, για να μπει στον χώρο της εκκλησίας που δεν φαίνεται καν από τον δρόμο και είναι πολύ σκοτεινή, αν και είναι πλούσια διακοσμημένη. Εκείνη την εποχή η Βουλγαρία βρισκόταν υπό την κατοχή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Οι χριστιανοί είχαν την δυνατότητα να χτίζουν εκκλησίες, αλλά το ύψος τους δεν έπρεπε να υπερβαίνει το ύψος ενός αναβάτη που κάθεται σ' ένα άλογο. Γι' αυτό οι χριστιανικοί ναοί αυτής της περιόδου χτίσθηκαν εδώ σε βάθος και όχι σε ύψος. Ο ναός της Παναγίας ανήκει σ' αυτήν την κατηγορία. Εσωτερικά είναι πολύ πιο ευρύχωρος από ό,τι φαίνεται από έξω.

Ι. Στόχοι της εκπαίδευσης στον Θρακικό χώρο

Οι Οθωμανοί κατακτητές ήσαν αντίθετοι σε ό,τι αφορούσε την πνευματική ανέλιξη των ραγιάδων. "Γι' αυτό και τους πρώτους αιώνες, μετά την άλωση (1453) αφενός μεν επισήμως η Παιδεία νοσούσε, αφετέρου δε, ατύπως και αφανώς, λειτουργούσαν σχολεία στους νάρθηκες των ναών και στα κελιά των μοναστηριών. Πρόκειται για τα λεγόμενα "Κρυφά Σχολειά", αναφέρει ο ιστορικός Κουτρούλας. Οι βασικοί παράγοντες που καθόριζαν τα κίνητρα και τις κατευθύνσεις οποιασδήποτε εκπαιδευτικής κίνησης στον θρακικό χώρο, ήσαν οι εξής: α) Το ένδοξο πατρογονικό παρελθόν, όπως αποτυπώθηκε στην Βυζαντινή παράδοση και αργότερα διαμόρφωσε τους στόχους του Μεταβυζαντινού Ελληνισμού, β) Το καθεστώς της δουλείας που βίωναν οι σκλαβωμένοι Έλληνες και η πίστη ότι μόνον η πνευματική καλλιέργεια και η ανασύνδεση με τις αξίες της θρησκευτικής και εθνικής ιστορίας θα οδηγούσαν τελικά στην απελευθέρωση και στην εθνική αποκατάσταση και γ) η αίσθηση της πολιτισμικής υπεροχής αλλά και η συναίσθηση της ευθύνης των φορέων του Ελληνισμού, έναντι των υπολοίπων Βαλκανίων, για τον φωτισμό και την πολιτισμική άνοδο όλων των κατοίκων της χερσονήσου του Αίμου.

- "Αξίζει να σημειωθεί πως τα σχολεία στην Θράκη, μετά το 1850 είχαν διπλό εκπαιδευτικό στόχο: αφενός μεν τον εθνικό φρονηματισμό απέναντι στην διαγραφόμενη απειλή του Πανσλαβισμού και την ένταξη του παιδιού στην ελληνική αυτοσυνειδησία και αφετέρου στην θρησκευτική διαπαιδαγώγησή του, σύμφωνα με τις αρχές της ορθόδοξης Εκκλησίας", αναφέρει ο ιστορικός Δημ. Ευ. Κουτρούλας στο έργο του: Η παιδεία στην Θράκη τον 19ο και τον 20ο αιώνα.

ΙΙ. Εκπαίδευση και ελληνικότητα στην Βόρεια Θράκη

Παρά την βουλγαρική αυταρχικότητα και τις προσπάθειες εξάλειψης της ελληνικής συνείδησης, τόσο περισσότερο οι Έλληνες δραστηριοποιούνταν και δημιουργούσαν σχολεία και στα πιο μικρά χωριά, ακόμη και νηπιαγωγεία, γιατί οι μικρές ηλικιακές ομάδες είναι πιο ευάλωτες σε τυχόν προπαγανδιστικές πρακτικές. Γι' αυτό επένδυαν στα σχολεία, ώστε να διατηρήσουν την ελληνική τους ταυτότητα.

- Και πριν από την ίδρυση των κοινοτικών σχολείων, το 1848 ή το 1850 η διδασκαλία γραφής και ανάγνωσης, θρησκευτικών και ιστορίας γίνονταν από παπάδες και ψάλτες, που παρείχαν "κρυφά" βασικές γνώσεις στα 12 χωριά του λεκανοπεδίου του ποταμού Τόντζου, που ήταν ένας από τους ποταμούς που διέσχιζαν την Βόρεια Θράκη. Αυτά τα χωριά ήσαν: Το Καβακλί, οι Καρυές, το Μεγάλο Μοναστήρι, το Μικρό Μοναστήρι, το Σιναπλί, η Δονάγογλη, το Τσικούρκιοϊ, η Δράμα, η Ακ Μπουνάρ, το Μεγάλο Βογιαλίκι, το Μικρό Βογιαλίκι και το Μουρανταλί. Οι κάτοικοι αυτών των 12 χωριών ονομάζονταν από άλλους: Θρακιώτες Καρυώτες, από το χωριό ΚΑΡΥΕΣ που υπήρξε πρωτεύουσα της ελληνικής επαρχίας στα χρόνια της Τουρκοκρατίας. Γύρω στο 1900 οι Έλληνες κάτοικοι αυτών των περιοχών ήσαν περίπου 20.000 ψυχές. Ο ελληνικός χαρακτήρας των κατοίκων αυτών των περιοχών, ποτέ δεν αμφισβητήθηκε και ας ζούσαν ανάμεσα σε αλλοφύλους (ξένους). "Στόχος της παιδείας, ακόμη και της "κρυφής" ήταν: α) η καλλιέργεια του εθνικού και θρησκευτικού αισθήματος όλων των Ελλήνων που ζούσαν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και β) η διατήρηση και η διάδοση της ελληνικής γλώσσας και Παιδείας" αναφέρει η μεταπτυχιακή σπουδάστρια του Α.Π.Θ. Μαρία Χρ. Πασχούδη, στην εργασία της με θέμα: "Από τις Καρυές Ανατολικής Ρωμυλίας στα Γιαννιτσά".

- Διαβάζουμε στην εργασία της παραπάνω σπουδάστριας για το σχολείο στις Καρυές της Ανατολικής Ρωμυλίας. "Το 1848 κατασκευάσθηκε ξύλινο κτίσμα, παρακείμενο του ναού της αγίας Παρασκευής, σε ύψωμα στην νοτιοδυτική πλευρά του χωριού και στην ανηφορική οδό που ενώνει το μεγάλο πηγάδι με την εκκλησία και το νεκροταφείο. Για καλύτερο γεωγραφικό προσδιορισμό του χώρου, ακολουθείται η συνήθεια που ισχύει συνήθως σε ολόκληρη την Θράκη δηλαδή το σχολείο και η εκκλησία να είναι κοντά και στο τέλος του δρόμου, τα νεκροταφεία. Την ημερομηνία κατασκευής του ξύλινου σχολείου δίνει ο Μιχ. Λουλουδόπουλος (ανέκδοτος συλλογή ηθών…), σύμφωνα με τις μαρτυρίες των πιο ηλικιωμένων και αυτών που μπορούσαν να έχουν μια πιο αυθεντική γνώμη". Σύμφωνα με τις πληροφορίες ζώντων Καρυωτών, το παλιό ελληνικό σχολείο, που θυμόνταν, βρισκόταν πραγματικά κοντά στην εκκλησία της Αγίας Παρασκευής και περίπου στον ίδιο χώρο υπήρχε έκταση 6 έως 10 στρεμμάτων, που χρησίμευε για την βόσκηση χοίρων. Δεν υφίσταται σήμερα το ξύλινο εκπαιδευτικό κατασκεύασμα. Γενικά το κύριο βάρος εξασφάλισης οικονομικών πόρων για την παροχή των βασικών γνώσεων από δασκάλους, που γινόταν ιδιωτικά και κρυφά, είχαν αναλάβει η κοινότητα και η εκκλησία.

ΙΙΙ. Φιλιππούπολη: Ο φάρος της ελληνικής Παιδείας

Αξίζει βέβαια να θυμόμαστε πως η Φιλιππούπολη στην Βόρεια Θράκη αποτέλεσε τον φάρο της ελληνικής Παιδείας και τον πυρήνα της πολιτιστικής παρουσίας του Ελληνισμού της Ανατολικής Ρωμυλίας.

Στις αρχές του 20ου αιώνα (στα 1903) στην επαρχία Φιλιππουπόλεως λειτουργούσαν περισσότερα από 32 εκπαιδευτικά ιδρύματα: Γυμνάσιο, Αστικές Σχολές, Ημιγυμνάσιο, Νηπιαγωγεία, Δημοτικά, Παρθεναγωγεία και Σχολαρχείο. Το μαθητικό δυναμικό των παραπάνω σχολείων ξεπερνούσε τις 3.000 ψυχές. Βέβαια έχουμε ήδη περάσει στην παρακμή των εκπαιδευτηρίων, μετά την κατάληψη της Φιλιππούπολης το 1885. Μέχρι το 1906 καταργήθηκε η ελληνική κοινότητα της πόλης και έκλεισαν πολλά εκπαιδευτικά ιδρύματα.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6ο: Η ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ (ΦΑΝΕΡΗ ΚΑΙ ΚΡΥΦΗ) ΣΤΗΝ ΘΡΑΚΗ ΜΕΧΡΙ ΤΟ 1821 (19ο αιώνας)

Ι. Ευνοϊκές συνθήκες ανάπτυξης της εκπαίδευσης και οι στόχοι της

Μέχρι την έναρξη της ελληνικής επανάστασης του 1821, παρά τις αδιάλειπτες προσπάθειες των μορφωμένων και λογίων δασκάλων του έθνους, η εκπαιδευτική διαδικασία δεν προχώρησε πάνω σε ομοιόμορφες βάσεις, γιατί όπως αναφέρει ο ιστορικός Χασιώτης: "Η ιδέα της διαίρεσης της διδασκαλίας δεν είχε αποκρυσταλλωθεί ακόμη στο πνεύμα της εποχής". Μπορούμε να διακρίνουμε τα σχολεία αυτής της εποχής: α) σε κοινά ή λαϊκά, κάποια από τα οποία είναι κρυφά και β) σε σχολεία ανώτερης εκπαίδευσης, με το όνομα: Ακαδημία, Λύκειο, Μουσείο και στα μεταγενέστερα χρόνια με το όνομα: Σχολείο, Σχολή, Γυμνάσιο, Φροντιστήριο, όπως αναφέρει ο ιστορικός και λαογράφος Πολύδωρος Παπαχριστοδούλου (1882 - 1967) με πλούσιο έργο, που εστιάζεται κυρίως στην ιστορία της Θράκης. Πολιτιστική άνθιση στον υπόδουλο ελληνισμό παρατηρείται, κυρίως, μετά το τέλος του Κριμαϊκού Πολέμου (1853-1856), με σημείο αναφοράς το Χάτι Χουμαγιούμ του 1856. Πρόκειται για ένα είδος αυτοκρατορικού διατάγματος που εξέδωσε ο Σουλτάνος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, που έδινε μεγάλη έμφαση στην ισότητα όλων των υπηκόων της Αυτοκρατορίας. Αφορούσε ζητήματα φορολογίας και συμμετοχής τους χωρίς διακρίσεις σε όλα τα διοικητικά σώματα για όλα τα "μιλέτ", τις πολιτικοθρησκευτικές οργανώσεις των μη μουσουλμάνων, στα κέντρα λήψης αποφάσεων. Καθιερώθηκε, κατά κάποιο τρόπο, η ισότητα των δικαιωμάτων όλων των υπηκόων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Το Διάταγμα αυτό συνετέλεσε στις μεταρρυθμίσεις με στόχο την αναδιοργάνωση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, σε επίπεδο διοίκησης, οικονομίας και σχέσεών της με  τους υπηκόους της. Όλα αυτά οδήγησαν στην αύξηση των δυνατοτήτων για την ανάπτυξη της Εκπαίδευσης των εθνοτήτων και ονομάζονται τανζιμάτ. Η λέξη στην οθωμανική διάλεκτο σημαίνει αναδιοργάνωση, ενώ για τους Δυτικούς ερμηνεύθηκε ως εκσυγχρονισμός. Αρκετά για το θέμα αυτό αναφέρει η Ελένη Δ. Μπελιά, ερευνήτρια και συγγραφέας στο βιβλίο της: "Εκπαίδευση και Αλυτρωτική Πολιτική: η περίπτωση της Θράκης 1856-1912" "Καθοριστικός ήταν και ο ρόλος που διαδραμάτισαν δύο μεγάλοι σύλλογοι στις οθωμανοκρατούμενες περιοχές και συγκεκριμένα: α) ο Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος Γραμμάτων (1861), και β) ο Σύλλογος προς διάδοσιν των ελληνικών γραμμάτων (1869), το έργο του οποίου θα συνεχίσει μετά το 1886 η επιτροπή προς ενίσχυσιν της Εκκλησίας και Παιδείας", αναφέρει ο Απόστολος Βακαλόπουλος (1909-2000), ιστορικός και πανεπιστημιακός στο βιβλίο του: "Ιστορία του Μείζονος Ελληνισμού". Δεν πρέπει, επίσης, να λησμονούμε πως η Παιδεία, κατά τον 19ο αιώνα, λειτούργησε όχι μόνον ως αμυντικός μηχανισμός εναντίον των προσπαθειών αλλοίωσης της εθνικής φυσιογνωμίας, αλλά και ως μηχανισμός επιρροής. Εξάλλου η γλώσσα και το σχολείο αποτελούσαν βασικές μονάδες μέτρησης σε κάθε απόπειρα εδαφικών μειώσεων". Ας έχουμε, επίσης, υπόψη πως η ανάπτυξη της ελληνικής εκπαίδευσης στην Θράκη, κατά την τελευταία 30ετία τον 19ο αιώνα, συμπίπτει με την έξαρση των βαλκανικών εθνικισμών και κυρίως του βουλγαρικού, με την ίδρυση της βουλγαρικής εξαρχίας το 1870", τονίζει ο Καβαλιώτης καθηγητής του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης κ. Ευστάθιος Κεκρίδης, ειδικός στα θέματα των βαλκανικών λαών.

Ακόμη και πριν από τον 19ο αιώνα, όλες οι ελληνικές πόλεις της Θράκης είχαν σχολείο. Μάλιστα ο Άγγλος περιηγητής, συνταγματάρχης W. Leake, στις αρχές του 19ου αιώνα σημειώνει, κατά τις περιοδείες, του στο βιβλίο του: Leake, Researches in Greece, London 1814, σελ. 228. "Δεν υπάρχει ελληνική κοινότητα στην Θράκη, με κάποια ευμάρεια (=οικονομική άνεση), που να μην διαθέτει το σχολείο της".

ΙΙ. Η μόρφωση των γυναικών

Αξίζει να σημειωθεί πως μέχρι τις αρχές του 19ου αιώνα, η φοίτηση στα ελληνικά σχολεία, μέσης και ανώτερης βαθμίδας, αποτελούσε προνόμιο των αγοριών. Ακόμη και κάτω από την επίδραση των ιδεών του ευρωπαϊκού και του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, η κατάσταση δεν άλλαξε.

- Τα κορίτσια και οι γυναίκες γενικότερα, στην περίοδο της Τουρκοκρατίας ζούσαν κοινωνικά απομονωμένες. Απασχολούνταν κυρίως με τις δουλειές του σπιτιού, την υφαντική και το κέντημα, εκτός από τα κορίτσια των πλουσίων οικογενειών που είχαν ιδιώτες δασκάλους κατ' οίκον και έπαιρναν την στοιχειώδη μόρφωση. Ο Άγγλος περιηγητής R. Chandler (1765) γράφει "ότι, οι Έλληνες δεν κρίνουν απαραίτητη την μόρφωση για τις γυναίκες". Γυναίκες που γνώριζαν ανάγνωση και γραφή, θεωρούνταν εξαιρετικά μορφωμένες, αναφέρει ο Κ. Σιμόπουλος στο έργο του: Ξένοι ταξιδιώτες στην Ελλάδα.

Η Ρόζα Ιμβριώτη, που υπήρξε η 1η γυναίκα εκπαιδευτικός που έφτασε ως τον βαθμό του Γυμνασιάρχη (1934) και υπήρξε πρωτοπόρος σε πολλές παιδαγωγικές μεθόδους, στο βιβλίο της με τον τίτλο: Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ, αναφέρει τα εξής: "Η μητέρα του Στουδίτη, κόρη πλούσιας αστικής τάξης, είναι εντελώς αγράμματη, η μητέρα του Ψελλού είναι αυτοδίδακτη και συχνά παραπονιέται για την δεινή συμφορά, που δεν γεννήθηκε άνδρας, για να μπορέσει να χορτάσει την δίψα της στα γράμματα και να μπορέσει να μιλάει με σοφούς. Μα και της κόρης ακόμα του Ψελλού, της Στυλιανής, που την παρασταίνει ο πατέρας της ότι είχε εξαιρετική μόρφωση, βλέπουμε ότι το άπαντο των γνώσεων ήταν λίγη ανάγνωση, λίγη γραφή, αποστήθιση των ψαλμών του Δαυίδ, γνώση της ιστουργίας (=τέχνη του ιστουργού: υφαντική) και αγάπη της Εκκλησίας".

Υπάρχει στην Βιβλιοθήκη του Βατικανού για βυζαντινή μικρογραφία που παριστάνει, με όμορφα κοκκινωπά και γαλάζια χρώματα κορίτσια που υφαίνουν στον αργαλειό.

- Στην αλλαγή της θέσης της γυναίκας πρωτοστάτησαν οι Έλληνες των κοινοτήτων του εξωτερικού, οι οποίοι έφεραν νέες πολιτικές και κοινωνικές ιδέες. Επηρεασμένοι από τις ιδέες των Ευρωπαίων διαφωτιστών και παιδαγωγών, προσπάθησαν να καταπολεμήσουν τις προκαταλήψεις, επειδή θεωρούσαν ότι αυτή ήταν η μοναδική εγγύηση για ελευθερία και πρόοδο.

"Μην αμελήσετε την Παιδείαν των αγαπητών σας τέκνων, αρρένων και θηλέων! Μην αγωνίζεσθε, για να τους αφήσετε κληρονομιά χρημάτων, αλλά να δαπανήσετε με χαρά τα ευαπόβλητα (=που ξοδεύονται εύκολα) χρήματα, για να τους προμηθεύσετε τον αληθινό και άσυλο (= απραβίαστο) θησαυρό της Παιδείας" συμβουλεύει η Διακήρυξη της Φιλομούσου Εταιρείας (1814), η οποία απέβλεπε στην ανάπτυξη του πνευματικού επιπέδου και στην προετοιμασία για την Εθνική Αποκατάσταση.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7ο: Η ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΣΤΗΝ ΘΡΑΚΗ ΤΟΝ 20ο ΑΙΩΝΑ

Ι. Βουλγαρικός επεκτατισμός και τουρκικός εθνικισμός και τα αποτελέσματα τους στην εκπαίδευση

Και τα πρώτα χρόνια του 20ου αιώνα, στην Θράκη, στιγματίσθηκαν από τον συνεχιζόμενο βουλγαρικό επεκτατισμό αλλά και από την έκρηξη του τουρκικού εθνικισμού με το κίνημα των Νεοτούρκων το 1908 και με τα όσα ακολούθησαν.

Διαμορφώθηκε νέα αντίληψη στο οθωμανικό κράτος για τις εθνότητες και τα προνόμιά τους. Αυτό είχε επιπτώσεις και στα εκπαιδευτικά ζητήματα των ελληνικών κοινοτήτων. "Ενδεικτικά αναφέρεται το παράδειγμα σχετικά με την επικύρωση των διπλωμάτων των δασκάλων στον χώρο της Θράκης. Αυτό ήταν πια αρμοδιότητα των, κατά τόπους, τουρκικών αρχών, χωρίς την μεσολάβηση της Εκκλησίας", τονίζει η ερευνήτρια συγγραφέας: Ελένη Δ. Μπελιά για την παρουσία και τον ρόλο των ελληνικών σχολείων στην Θράκη, κατά την περίοδο του 1856-1912.

- Κάτω από τις προαναφερθείσες λοιπόν συνθήκες αναπτύχθηκε η προσπάθεια αναγέννησης της εκπαίδευσης και της ανόδου του πνευματικού επιπέδου του υπόδουλου ελληνισμού της Θράκης, προκειμένου να οδηγήσει και στην εθνική αποκατάσταση. Ιδρύθηκαν σχολεία, οργανώθηκαν προγράμματα σπουδών τέθηκαν στόχοι και γέμισαν οι μαθητικές αίθουσες. Μεταλαμπάδευσαν οι δάσκαλοι του Γένους στους υπόδουλους Έλληνες τις αξίες της αρχαιοελληνικής και βυζαντινής κληρονομιάς. Παρόλα τα προβλήματα, σπουδαίοι δάσκαλοι εργάσθηκαν στα σχολεία της Θράκης, θεμελιώνοντας με τον καιρό ένα σύστημα παιδείας, με ευρύτερες απηχήσεις στην διαμόρφωση κατ' αρχήν της ελληνικής και κατ' επέκτασιν της βαλκανικής παιδείας.

ΙΙ. Σχολεία - Δάσκαλοι και ο ξεχωριστός Ευστάθιος Καβάλισας

Ξεχωριστή θέση ανάμεσα στους Έλληνες Λογίους που δίδαξαν στην Δυτική Θράκη, κατείχαν, μεταξύ των άλλων ο Ευστάθιος Καβάσιλας και ο Ιωάννης Μαγκριώτης. Και αναφέρονται ειδικά, "γιατί η ελληνική Παιδεία στην Δυτική Θράκη υπέστη τις καταστροφικές συνέπειες της βουλγαρικής Κατοχής. "Τα σχολεία έκλεισαν, η ελληνική γλώσσα απαγορεύτηκε και στα ελληνικά διδακτήρια της Ξάνθης, της Κομοτηνής, της Αλεξανδρούπολης και του Σουφλίου δεν υπήρχε ούτε ένας Έλληνας δάσκαλος", αναφέρει ο ιστορικός Δημήτριος Ευ. Κουτρούλας, στο βιβλίο του. Η Παιδεία στην Θράκη τον 19ο και 20ο αιώνα. Μόνον στις περιοχές του Διδυμοτείχου και της Ορεστιάδος, όπου επικρατούσε ένα ιδιόμορφο εδαφικό καθεστώς, οι Έλληνες δάσκαλοι κατάφεραν να ανασυγκροτήσουν τα ελληνικά εκπαιδευτικά ιδρύματα, μετά την αποχώρηση των Βουλγάρων κατά την διάρκεια της διασυμμαχικής κατοχής. Σύμφωνα με στατιστικό πίνακα του Οικουμενικού Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως: 52 δάσκαλοι δίδασκαν στα 28 σχολεία της Μητροπόλεως Μαρωνείας και 84 δάσκαλοι δίδασκαν στα 62 σχολεία του Διδυμοτείχου. Όσο για την περιοχή της Ξάνθης 59 διδάσκοντες πρόσφεραν τις υπηρεσίες τους σε 34 πνευματικά ιδρύματα της Δημοτικής Εκπαίδευσης της Μητροπόλεως της Ξάνθης. Ιδιαίτερης μνείας χρήζει ο Καστροπολίτης Ιατροφιλόσοφος από το Διδυμότειχο που ζει στα τέλη του 19ου αιώνα, ο Ευστάθιος Καβάσιλας (1860-1913). Ο φιλόπατρις Διδυμοτειχίτης, εργάσθηκε ως γιατρός, αλλά και ως δάσκαλος και συνεργάτης της φιλεκπαιδευτικής Αδελφότητας Κωνσταντινουπόλεως αλλά και ως επόπτης των σχολείων που συντηρούνταν απ' αυτήν. Το 1911 ετέθη ο θεμέλιος λίθος για την κατασκευή της Κεντρικής Σχολής. Ανάμεσα στους δωρητές της συνοικίας Ισάρ (=Κάστρου) βρίσκουμε και το όνομα του Ευσταθίου Καβάσιλα, ο οποίος προσέφερε 25 λίρες (από τις μεγαλύτερες δωρεές). Το κτίριο τελικά ολοκληρώθηκε στις αρχές της 10ετίας του 1920 και μετά την απελευθέρωση της Θράκης αναγνωρίσθηκε ως 6θέσιο Α' Δημοτικό Σχολείο Διδυμοτείχου το 1924. Αξίζει να θυμηθούμε πως ήδη από τον 17ο αιώνα λειτούργησε το 1ο ελληνικό σχολείο στο Διδυμότειχο.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8ο: Η ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΣΧΟΛΕΙΩΝ ΕΠΙ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑΣ

Ι. Πηγές εσόδων για την λειτουργία των σχολείων

Η επίσημη οθωμανική εξουσία απουσίαζε από τον τομέα της κρατικής μέριμνας για την εκπαίδευση των μη μουσουλμάνων υπηκόων της. Πηγές εσόδων, λοιπόν, των ελληνικών σχολείων αποτέλεσαν: α) Οι δωρεές των ευπόρων Ελλήνων του εσωτερικού και της Διασποράς, β) η οικονομική ενίσχυση της τοπικής εκκλησίας, γ) οι χρηματοδοτήσεις των Σχολείων από τις κοινότητες (κυρίως από τις αρχές του 19ου αιώνα), δ) τα χρήματα, που πρόσφεραν οι διάφορες επαγγελματικές οργανώσεις (συντεχνίες) των βιοτεχνών ή των εμπόρων της πόλης, όπου λειτουργούσε το σχολείο ή ακόμη και οι επαγγελματικές ενώσεις της Κωνσταντινουπόλεως και ε) τα δίδακτρα που κατέβαλαν (=πλήρωναν) ορισμένες κατηγορίες μαθητών, όπως ήσαν τα παιδιά των εύπορων οικογενειών. Οπότε ούτε σχολεία μπορούσαν να ανεγερθούν με κρατική μέριμνα. Μόνον από τα μέσα του 18ου αι. και μετά, παρατηρείται μια συστηματική προσπάθεια για στέγαση των σχολείων σε ιδιόκτητα κτίρια, ειδικά κατασκευασμένα για την κάλυψη εξυπηρέτηση των λειτουργικών αναγκών τους. Ιδιαίτερα συνετέλεσαν σ' αυτό οι συνθήκες του Κιουτσούκ-Καϊναρτζή (10-7-1774) και του Αϊναλή Καβάκ (10-3-1779), με τις οποίες το ελληνικό εμπορικό ναυτικό απολαμβάνει προστασίας και φέρνει πλούτο και γι' αυτό περισσότεροι Έλληνες μεριμνούν για την διάδοση των γραμμάτων και για την προστασία των μορφωμένων ομογενών, γι' αυτό κάνουν δωρεές για την ίδρυση και την συντήρηση σχολείων και ευαγών (=φιλανθρωπικών, ιδρυμάτων).

ΙΙ. Αύξηση Σχολείων και βιβλιοθηκών και η στέγασή τους σε ιδιόκτητα κτίρια

Αποτέλεσμα όλης αυτής της προσπάθειας ήταν το να πληθύνονται τα σχολεία, οι βιβλιοθήκες και να πολλαπλασιάζονται οι επανεκδόσεις των παλαιών βιβλίων, αλλά και να γίνονται πολυάριθμες οι εκδόσεις των νέων.

-Η πνευματική καλλιέργεια επιταχύνεται, επειδή οι πατριάρχες και γενικότερα η εκκλησία και εξέχοντες ομογενείς συναγωνίζονται, ποιος θα προσφέρει τα μέγιστα στην παιδεία και θα ανυψώσει την πνευματική στάθμη του Γένους.

Το αποτέλεσμα όλων των παραπάνω ενεργειών ήταν: στις αρχές του 19ου αιώνα οι προσπάθειες από τους φιλοπάτριδες Έλληνες να γενικευθούν. "Γι' αυτό λίγο πριν από την ελληνική επανάσταση τα περισσότερα από τα σχολεία στεγάζονται σε ιδιόκτητα κτίρια, η λαμπρότητα των οποίων κίνησε τον θαυμασμό ακόμη και των Ευρωπαίων περιηγητών που επισκέφθηκαν την Ελλάδα, κατά την περίοδο αυτή", αναφέρει ο κ. Χατζόπουλος Κωνσταντίνος, καθηγητής στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, στο βιβλίο του με τον τίτλο: Τα ελληνικά σχολεία στην περίοδο της οθωμανικής κυριαρχίας (1453-1821).

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9ο: ΘΡΑΚΙΩΤΕΣ ΕΥΕΡΓΕΤΕΣ ΤΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

"Εκτός από τις συντεχνίες και τους μορφωτικούς θρακικούς συλλόγους, υπάρχουν και μεγάλοι ευεργέτες, που δεν φείδονταν (=λυπούνταν) εξόδων, προκειμένου να προσφέρουν στους συμπατριώτες τους τα φώτα της παιδείας", αναφέρουν στο βιβλίο τους, με τον τίτλο: "Η προσφορά των Θρακών εκπαιδευτικών στα Γράμματα και στο Έθνος" οι εκπαιδευτικοί Μόσχος Κούκος και Ευαγγελία Τσακίρη.

- Από τα μέσα του 18ου αιώνα και μετά, άρχισε ένας αγώνας ευγενούς άμιλλας, μεταξύ των θρακικών πόλεων για την ίδρυση σχολείων. Πολλοί Θρακιώτες έχοντας τα οικονομικά μέσα, βοήθησαν στην ανάπτυξη της ελληνικής Παιδείας, ιδρύοντας σχολεία και εξασφαλίζοντας με γενναίες επιχορηγήσεις την λειτουργία τους, βοηθώντας έτσι το έργο των εκπαιδευτικών. Στους πατριώτες αυτούς ανήκουν:

Ι. Ο Γεώργιος Ζαρίφης (1807-1884) ο οποίος γεννήθηκε στην Πόλη και υπήρξε Έλληνας τραπεζίτης που ίδρυσε τα Ζαρίφεια Εκπαιδευτήρια στην Φιλιππούπολη, το 1875 και στα Θεραπειά της Κωνσταντινούπολης. Χρηματοδότησε επίσης την ανέγερση του νέου Διδακτηρίου της Μεγάλης του Γένους Σχολής. Ταυτόχρονα διέθεσε και μεγάλα χρηματικά ποσά για υποτροφίες σπουδαστών. Το επώνυμό του Ζαρίφης, προερχόμενο από την τουρκική γλώσσα, σημαίνει: κομψός, με ευγενικούς τρόπους (εκτενέστερη αναφορά στο πρόσωπο του Ζαρίφη γίνεται σε προηγούμενη ενότητα). Πάρα πολλά για την προσφορά του διαβάζουμε και στο βιβλίο του ιστοριογράφου, τεχνοκράτη Απόστολου Ευθυμιάδη με τον τίτλο: Η συμβολή της Θράκης εις τους απελευθερωτικούς αγώνες του Έθνους (από το 1361 μέχρι το 1920).

ΙΙ. Ο Γρηγόριος Μαρασλής (1831-1907), καταγόμενος από τα Μαράσια Ορεστιάδος Έβρου. Με τις χρηματικές προσφορές του βοήθησε στην ανέγερση πολλών εκπαιδευτικών και φιλανθρωπικών ιδρυμάτων, όπως ήταν η Μαράσλειος Σχολή στην Φιλιππούπολη, το 1900, αλλά και στο Φανάρι Κωνσταντινουπόλεως και στην Αθήνα, αλλά και στην Οδησσό της Ρωσίας, όπου έζησε η οικογένεια Μαρασλή και μεγαλούργησε.

ΙΙΙ. Από τους Επιβάτες Ανατ. Θράκης, κατάγονταν ο Σαράντος Αρχιγένης και η σύζυγός του Ελένη, οι οποίοι ίδρυσαν τα Αρχιγένεια Εκπαιδευτήρια στους Επιβάτες της Ανατολ. Θράκης. (Για τα εκπαιδευτήρια αυτά έγινε λεπτομερής περιγραφή σε προηγούμενη ενότητα).

IV. Χάρη στον Φώτιο Αναστασιάδη (1814-1884) δημιουργήθηκε στις Μέτρες (Τσατάλτζα) η "Φωτάκειος Σχολή". Ανάμεσα στους πολυάριθμους ευεργέτες των Μετρών, αξιομνημόνευτοι θεωρούνται και ο Δημήτριος και η Πηνελόπη Κώστα.

V. Τα εκπαιδευτήρια της Μακράς Γεφύρας (Ουζούν Κιοπρού), που ιδρύθηκαν το 1904, από τον Ι.Ν. Λαμπαδαρίδη, ονομάσθηκαν Λαμπαδαρίδεια.

VI. Στους αδελφούς Θεοδωρίδη οφείλονται τα Θεοδωρίδεια Εκπαιδευτήρια - Παρθεναγωγεία Ραιδεστού. Όσο για τους ιδρυτές τους ήταν από τους μεγαλύτερους εμπόρους δημητριακών της Θράκης.

VII. Στους αδελφούς Γεωργιάδη, αποδίδεται το Γεωργιάδειον Αρρεναγωγείον στην ίδια πόλη της Ραιδεστού, όπως αναφέρει ο ιστορικός Δημ. Ευ. Κουτρούλας.

VIII. Ο Σωφρόνιος (1789-1855) Μητροπολίτης Αίνου, με τις πολλές δωρεές του βοήθησε στην λειτουργία των περίφημων σχολείων της Αίνου, του Νοσοκομείου της πόλης, αλλά και του αναγνωστηρίου ο "Ευαγγελισμός".

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 10ο: ΕΥΕΡΓΕΤΕΣ ΤΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΞΑΝΘΗ

Ο ευεργετισμός στην Ξάνθη, όπου υπήρχαν πολλοί έμποροι που πλούτισαν από το καπνεμπόριο, εκδηλώνεται, μεταξύ των άλλων, με την δημιουργία σχολείων για την ελληνική κοινότητα.

Ανάμεσα στους πολλούς ξεχωρίζουν για το έργο τους και για την προσφορά τους οι παρακάτω:

Ι. Μιχαήλ Μεταξά Ματσίνης (1789-1873). Υπήρξε καπνέμπορας της Ξάνθης και ένας από τους μεγάλους ευεργέτες της πόλης. Ίδρυσε το 1860 την Ματσίνειο Σχολή, που βρίσκεται στην πλατεία Μητροπόλεως. Το Εκπαιδευτήριο λειτούργησε ως αλληλοδιδακτική σχολή Αρρένων. Μετά την απελευθέρωση του 1920 εξακολουθεί πια ως 1ο Δημοτικό Σχολείο της Ξάνθης να προσφέρει το εκπαιδευτικό του έργο. Ο ντόπιος προύχοντας και δημογέροντας Ματσίνης, φρόντισε να προικίσει τα σχολεία με μόνιμα έσοδα από καταστήματα και καπναποθήκες που δώρισε και με κληροδότημα που είναι γραμμένο στην διαθήκη του. Αναφέρεται ότι συνέβαλε με χρηματικό ποσό στην ανέγερση της Λέσχης της Ελληνικής κοινότητας της πόλης. Ο Ματσίνης πέθανε στην Οδησσό της Ουκρανίας, όπου δραστηριοποιούνταν επαγγελματικά.

ΙΙ. Ζαλάχας Θεόδωρος. Ζει στα τέλη του 19ου αιώνα. Υπήρξε απόφοιτος της Μεγάλης Σχολής του Γένους Κωνσταντινούπολης, διαπρεπής καπνέμπορος και ευεργέτης, ο οποίος ίδρυσε και λειτουργούσε με δικά του χρήματα ένα ακόμη νηπιαγωγείο στην συνοικία Σαμακώβ, το οποίο διαπαιδαγωγεί παιδάκια μέχρι σήμερα. Στην διαθήκη του, το 1884, άφησε περιουσία για την συνεχή λειτουργία του. Επίσης άφησε και κληροδότημα στον "Σύλλογο προς Διάδοσιν των Ελληνικών Γραμμάτων" ώστε "εκ των τόκων του ποσού τούτου, ο εν λόγω σύλλογος θέλει επιμελείσθαι να σπουδάζωσι τρία ή και πλείονα, αναλόγως του εισοδήματος, άρρενα τέκνα εκ της πατρίδος μου Ξάνθης. Οι υπότροφοι, αφού συνέχιζαν τις σπουδές τους στο εξωτερικό, είχαν την υποχρέωση "να διδάξωσι εν τη πατρίδι μου Ξάνθη και αν αυτή δεν έχει ανάγκην, εις άλλα μέρη της Θράκης ή της Μακεδονίας, κατά την έγκρισιν του Συλλόγου". Ο ίδιος ο Θεόδωρος Ζαλάχας πραγματοποίησε δωρεές για τον ελληνικό Στόλο, το Ορφανοτροφείο των Αθηνών, το ελληνικό Νοσοκομείο Κωνσταντινουπόλεως, το ελληνικό Ορφανοτροφείο Κωνσταντινουπόλεως και την Μεγάλη του Γένους Σχολή.

ΙΙΙ. Κουγιουμτζόγλου Αθανάσιος, καταγόμενος από την Φιλιππούπολη, ζει κατά τα τέλη του 19ου αιώνα. Το αρχοντικό της οικογένειας, όπως και πολλών άλλων ευεργετών της πόλης, βρίσκεται στην παλιά πόλη της Ξάνθης. Υπήρξε διαπρεπής καπνέμπορος και εξέχων δημογέροντας. Ίδρυσε και λειτουργούσε με δικά του χρήματα την Κουγιουμτζόγλειο Σχολή.

IV. Στάλιος Παναγιώτης, του οποίου το έργο ευεργεσίας προς την Ξάνθη υπήρξε πλούσιο, σύμφωνα με τα γραφόμενα του ερευνητή της ιστορίας της Ξάνθης: Μανόλη Σ. Χούμα. Συμπεριλαμβάνει η προσφορά του δωρεές: σε αγαθοεργά σωματεία ελέους και φιλανθρωπίας, σε ταμεία σχολών, σε ορφανά, σε κατασκευές κρηνών κ.α. Την αγάπη του προς τα γράμματα και την μόρφωση των Ελληνοπαίδων, στους δύσκολους εκείνους καιρούς του τέλους του 19ου αι., έδειξε έμπρακτα με την ανέγερση του Νηπιαγωγείου στην συνοικία της Μητροπόλεως. Το έκτισε το 1881 στον χώρο του Ματσίνειου Διδακτηρίου, δηλαδή της ελληνικής σχολής του Παρθεναγωγείου. Με κληροδότημα που άφησε στην διαθήκη του, κάλυψε οικονομικά το εκπαιδευτικό ίδρυμα, εξασφαλίζοντας έτσι την απρόσκοπτη λειτουργία του. Αργότερα το κτίριο του Στάλειου Νηπιαγωγείου εντάχθηκε στο μετέπειτα Γυμνάσιο Ξάνθης, όταν αυξήθηκε ο αριθμός των γυμνασιοπαίδων. Με την διαθήκη του που συνέταξε στις 25-1-1877, κληροδότησε χρηματικά ποσά σε χρυσές οθωμανικές λίρες στις Σχολές και στα Μοναστήρια.

Η Ελληνική Σχολή, το Παρθεναγωγείο του Ματσίνη και το Νηπιαγωγείο του Στάλιου μαζί με το Μητροπολιτικό Μέγαρο, βρίσκονται δίπλα στον μητροπολιτικό ναό του Τιμίου Προδρόμου της πόλης της Ξάνθης.

- Πόσο ταιριάζουν σε όλους τους παραπάνω ευεργέτες, αλλά και σ' αυτούς που έμπρακτα αποδεικνύουν την αγάπη τους για την πατρίδα τα εξής: "Η ΠΑΤΡΙΔΑ ΑΞΙΖΕΙ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ ΑΠΟ ΟΛΟ ΤΟ ΧΡΥΣΑΦΙ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ". Τα λόγια αυτά είπε η 15χρονη κοπέλα στην ταινία με τον τίτλο: Η κυνηγός με τον αετό. Πρόκειται για ταινία του 2016, και πήρε πολλές διεθνείς διακρίσεις. Αναφέρεται σε μια νεαρή νομάδα στα όρη Αλτάι, η οποία κατέρριψε μιαν ανδρική παράδοση αιώνων για την Μογγολία. Κατόρθωσε μετά από 12 γενιές ανδρών να γίνει κυνηγός αετών, αυτή η νεαρή κοπέλα.

Συνεχίζεται στην έκδοση της 31ης Μαρτίου με το Μέρος Δ' (Τελευταίο)

Ακολουθήστε το xronos.gr στο Google News

© Xronos