Yıldırım Koç yazdı…

Mustafa Suphi ve 14 yoldaşının 28-29 Ocak 1921 tarihinde Enver Paşa’nın adamları tarafından haince katledilmelerinin yıldönümünde sosyal medyada Mustafa Suphi’nin Anadolu’ya gelişteki amacı konusunda çeşitli bilgi, yorum ve değerlendirmeler paylaşıldı. Bu yayınlara katkıda bulunmak amacıyla, Sovyet Rusya’nın o dönemde Anadolu’ya ilişkin stratejisini özetlemek ve Mustafa Suphi’nin amacına ilişkin bazı belgeleri paylaşmak istiyorum.

Sovyet Rusya’nın 1920 Ağustos – 1921 Eylül Dönemi Anadolu Politikası

Sovyet Rusya, Rus Devrimi’nden itibaren İstanbul ve Çanakkale Boğazları’nın bir biçimde kontrol altına alınmasına büyük önem verdi. Diğer taraftan, Sovyet Rusya Kızıl Ordusu’nun Polonya’da Varşova savaşında çok büyük bir yenilgiye uğraması ve böylece Polonya üzerinden Almanya’ya ulaşma planlarının sona ermesi üzerine, Sovyet Rusya yetkilileri Anadolu’da kendilerini güvence altına alacak bir yönetim girişimlerini yoğunlaştırdı. Yapılacaklara ilişkin bir örnek, 27 Nisan 1920’de Azerbaycan’da yaşanmış, Kızıl Ordu’nun Bakü’yü işgali sayesinde, halkın kitlesel bir desteği olmadan, Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kurulmuştu (“Devrimi süngünün ucunda taşıma stratejisi”). Benzer bir proje 1920 Ağustos – 1921 Ocak döneminde Anadolu’da uygulanmaya çalışıldı. Mustafa Suphi’nin Anadolu’ya geçişi de bu stratejinin bir adımı olarak planlandı. Mustafa Suphi’nin aşağıdaki güç unsurlarıyla birlikte belirli bir ağırlık kazanması durumunda, Kızıl Ordu Anadolu’ya davet edilebilecekti.

Anadolu’da Türkiye Halk İştirakiyun Fırkası, Meclis’te Mustafa Kemal Paşa’nın muhalifi olan Halk Zümresi, Çerkes Ethem’in milisleri, Anadolu’ya gelen Sovyet elçilik ekibi ve Kars’a gelen Mustafa Suphi ve yoldaşları, büyük bir planın parçalarıydı. Hazırlanan ve Anadolu’ya geçirilecek olan Türk Kızıl Tugayı da bu planın unsuruydu.

Anadolu’da sürdürülen Kurtuluş Savaşı’nda istihbarat çalışmalarının başında bulunan Hüsamettin Ertürk’ün 1957 yılında yayımlanan hatıralarında Sovyet Rusya’nın Çerkes Ethem’e verdikleri önem şu şekilde ifade ediliyordu: “Moskova, Enver’den ziyade Yeşilordu kumandanlığını kendine ‘milli kahraman’ süsü veren Çerkes Ethem’e tevcihe (mevki verme, Y.K.) taraftar bulunuyordu.” (Tansu, Samih Nafiz, 2 Devrin Perde Arkası, Hüsamettin Ertürk’ün Hatıratı, Hilmi Kitapevi, İstanbul, 1957;538)

Sovyet Rusya vatandaşlarının öncülüğünde 1920 yılında kurulan Hafi Türkiye Komünist Fırkası, 28 Kasım 1920’de Türkiye Halk İştirakiyun Fırkası’na dönüştürüldü. Çerkes Ethem ayaklanmasının bastırılması sonrasında THİF yöneticileri yargılandı. Parti, 12 Mayıs 1921 tarihinde kapatıldı.

İlk Sovyet Rusya elçilik heyeti 1920 yılı sonbaharında Anadolu’ya girerken, Genelkurmay Başkanı İsmet Bey’in Kazım Karabekir Paşa’ya gönderdiği 2 Eylül 1920 tarihli ve Erkânı Harbiyei Umumiye Reisi İsmet imzalı talimat, Kurtuluş Savaşı önderlerinin çok doğru tespitlerini ve uyarını içermektedir. İsmet Bey, Sovyet Rusya ekibinin ayrı bir iletişim sistemi kurması ve olağandışı sayıda subay bulundurmasına dikkat çekti: “Gelen Rus Hey’eti bir sefaret (elçilik,YK) hey’eti değil memleketimizde teşkilât ve inkılâbat (devrim,YK) ile memleketin idaresini deruhde etmeye (üstlenmeye,YK) memur (görevli,YK) bir hey’et manzarası göstermektedir. Beyazıt’a telgraf memur ve makinesi vazetmesi (yerleştirmesi, YK) anlaşılamaz ve kabul edilmez.” (Karabekir, Kâzım, İstiklâl Harbimiz, Türkiye Yayınevi, İstanbul, 1960, s.870-871)

Çerkes Ethem 27 Aralık 1920 günü ayaklandı. Mustafa Suphi ve arkadaşları 28 Aralık günü Kars’a geldi. Ancak Anadolu’ya geçmek üzere hazırlanmış olan Türk Kızıl Tugayı sayıca çok küçülmüştü ve önemli bir güç olmaktan çıkmıştı. 6 Ocak 1921 günü başlayan Yunan saldırısının 10 Ocak 1921 tarihinde püskürtülmesiyle (Birinci İnönü Zaferi), Büyük Millet Meclisi ve Mustafa Kemal Paşa, büyük bir planı çökertti.

Mustafa Suphi ve Yoldaşlarının Anadolu Yolculuğu

Sovyet Rusya’nın çok önemsediği ve Bolşevik görevlilerin yakın ilişki içinde oldukları milis komutanı Çerkes Ethem’in Büyük Millet Meclisi’ne karşı ayaklanması 27 Aralık 1920 günü başladı. Mustafa Suphi ve yoldaşları, ertesi günü, 28 Aralık 1920 tarihinde Kars’a geldi. Bu günlerde Yunan ordusunun saldırısı da başladı. 10-11 Ocak 1921 günleri Büyük Millet Meclisi’nin düzenli ordusu Yunan ordusuna karşı Birinci İnönü Zaferi’ni kazandı. Çerkes Ethem ayaklanması 23 Ocak 1921 günü bastırıldı. Mustafa Suphi ve yoldaşlarının Enver Paşa’nın adamları tarafından haince katledilmesi ise 28/29 Ocak 1921’de.

Mustafa Suphi ve yoldaşlarının, Çerkes Ethem ayaklanmasının başlamasının ertesi günü Anadolu’ya geçişlerinin amacı neydi? Büyük Millet Meclisi’nin yönettiği mücadeleye katılmak ve bu mücadeleye destek olmak mı? Yoksa Sovyet Rusya’nın çok önem verdiği ve Şerif Manatov ve Ziynetullah Nevşirvanov gibi Sovyet görevlileri aracılığıyla yönlendirmeye çalıştığı Çerkes Ethem’in Büyük Millet Meclisi’ne karşı başlattığı ve (yanlış bir hesapla) başarılı olacağı tahmin edilen ayaklanmanın yönetici kadrosunu oluşturmak mı? (Şerif Manatov ve Ziynetullah Nevşirvanov Ethem’in ayaklanma girişimi davasında 15’er yıl ağır hapis cezasına çarptırıldı. Hablemitoğlu, Necip, Milli Mücadele’de Yeşil Ordu Cemiyeti, Birharf Yay., İstanbul, 2006;353-355) Anadolu’daki kurtuluş mücadelesini Sovyet Rusya’nın politikaları doğrultusunda yönetmek mi?

Mustafa Suphi ve yoldaşlarının Anadolu’ya........

© Veryansın TV