* Harediler, kendilerine mahsus hayat tarzları, dünya görüşleri, teknoloji aleyhtarlığı ve en mühimi İsrail muhalefetine kadar varan siyasi tavırları ile dikkat çekici bir Yahudi cemaatidir.

New York’un Brooklyn semtinde siyah ceketli, siyah şapkalı erkekler; saçları peruk ya da eşarpla örtülü kadınlar; yanlarında kalabalık çocuklar… Sokakta duyulan dil çoğu zaman İngilizce değil Yidiş. Birkaç sokak ötede Manhattan’ın gökdelenleri yükselirken, burada, Williamsburg’da bambaşka bir hayat hüküm sürer...

Benzer manzaralara Amerika’nın başka şehirlerinde, ayrıca Kudüs’te, Londra ve Anvers’te de rastlamak mümkündür. Fakat bu manzaranın arkasında tek tip bir topluluk yoktur. Bu koyu dindar Yahudiler, kendi içinde farklı gruplara ve görüşlere sahip büyük bir dünyadır. Kendi tarihi, dili, aile düzeni, ekonomik sistemi, siyasi görüşleri ve dünyaya bakışı olan çok büyük bir cemaattir. Bunlardan Hasidiler, son zamanlarda popüler oldu.

Hasidizmin kökleri XVIII. asır Doğu Avrupa’sına uzanıyor. Hareketin kurucusu kabul edilen İsrael ben Eliezer, Polonya-Ukrayna muhitinde yaşamıştır. Hasidizm, Allah ile şahsî irtibatı, ibadette coşkuyu ön planda tutan mistik bir harekettir. Bu yeni harekete, devrin ananeci Yahudileri reaksiyon gösterdi. Hahamlar, Hasidizme karşı çıktılar; ama engelleyemediler.

Günlük hayat: Din hayatın kendisi

Doğu Avrupa Yahudilerinin tarihî lisanı Yidiş konuşan Hasidilerde, din günlük hayatın ayrı bir kısmı değil, günün tamamını şekillendiren bir sistemdir. Sabah dua ile başlar. Yemek sıkı koşer kaidelerine tabidir. Şabat (cumartesi) haftanın merkezidir. Böylece hayatın her anı takdis edilmiş olur.

Erkekler, siyah ceket, beyaz gömlek, şapka, sakal ve saç bukleleri ile tanınır. Saç bukleleri (peyot), Tevrat’ta Musa aleyhisselama atfedilir. Şapka dışarıda takılır; evde takkeye benzer kipa (yamulka) örtülür. Banyo ve uyku dışında bu kipa baştan çıkmaz. Dinî günlerde kısa pantolon ve beyaz çorap giyilir; kürk şapka (shtreimel) takılır.

Evli kadınlar saçlarını peruk veya eşarp ile kapatır. Genç yaşta ailelerin aracılığı ile evlenilir. Çocuk sayısı fazladır. Çocuklar küçük yaşta dinî tahsile başlar. Erkekler, uzun yıllar yeşivalarda din tahsili görür. Erkek ve kız çocukları bir yaştan sonra bir araya gelemez.

Yahudiler, Hasidileri nasıl görüyor?

Yahudi cemiyeti homojen değildir. Rabinik, Karai ve Samiri olmak üzere ayrı din gibi üç mezhebe ayrılır. Karailer, Talmud’u; Samiriler, Kudüs’ün kudsiliğini kabul etmez. En kalabalık mezhep olan Rabinik Yahudilik, modernistleri, dinsizleri ve sekülerleri bir tarafa, Ortodoks (Doğru Yolda) diye anılır. İslamiyetteki sünniliğin karşılığıdır.

Bunlardan XIX. asır sonlarında modernleşmeye, sekülerleşmeye ve asimilasyona reaksiyon gösterenlere Haredi veya Ultra-Ortodoks ismi verilmiştir. Haredi, “Allah'ın karşısında titreyen” demektir. Haredilik, koyu dindar farklı toplulukları içine alan bir şemsiyedir. Doğu Avrupalı Litvaklar (Misnagdim) ve Orta Doğu/Kuzey Afrika menşeli Sefarad asıllı Mizrahiler, Haredik gruplardır.

Litvaklar, başta Hasidilere çok aleyhtar idi. Zaten öteki isimleri olan Misnagdim “muhalifler” demektir. Hasidiler ve Litvaklar, ananevi Yahudiliği kurtarmak için XIX. asır sonlarında yan yana gelmek mecburiyetinde kaldılar. Bugün Hasidilik, Haredilerin bir kolu gibi görülmektedir. Ama her Haredi, Hasidi değildir. Hasidiler de Çabad, Satmar, Gora gibi alt gruplara ayrılır. Harediler İsrail’de nüfusun ’ini teşkil eder ki, bunların da üçte biri Hasidi, üçte biri Litvak, üçte biri Mizrahidir.

Litvaklar, siyah takım elbise, beyaz gömlek ve fedora tarzı siyah düz şapkalar tercih ederler, Hasidiler gibi kürk şapka takmazlar, çizgili kaftan giymezler. Onlar da Hasidiler gibi sakallarını kesemez, ama gençleri jilet vurmamak kaydıyla makasla........

© Türkiye