Türkçe; Orhun Anıtlarına işlenmiş ruh, Kaşgarlı Mahmut’un kaleminden çıkan gurur, Ahmet Yesevi ocağından tüten iddia, Karamanoğlu Mehmet Bey’in yönetim anlayışındaki irade, Yunus Emre’nin dizelerinden fışkıran ülkü ve Ali Şir Nevai’nin miras bıraktığı zenginliktir.

Devlet BAHÇELİ

Gündem hızla değişiyor: Ekonomiden güvenliğe, eğitimden kültür savaşlarına kadar her başlık, en sonunda aynı kapıya çıkıyor: Millet olabilmek. Millet olmak; aynı acıya üzülmek, aynı sevince sevinmek, aynı kelimelerle aynı yarına yürüyebilmektir. İşte tam bu noktada, bin yıl önceden gelen Kaşgarlı Mahmud’un sesi, bugün kulağımıza “kendin ol” diye fısıldıyor.

Bugün Türk dünyası, fırsatlarla dolu bir eşikte duruyor: Ulaşım koridorları, enerji hatları, savunma iş birlikleri, eğitim ve kültür alanında ortak adımlar… Bütün bu başlıklarda kalıcı başarı, “Biz kimiz?” sorusuna ortak bir cevap verebildiğimiz ölçüde mümkün. Kaşgarlı Mahmud’un yaptığı iş tam da buydu: Türk’ün adını, sözünü ve dünyasını bir çatı altında toplamak.

Kaşgarlı Mahmud’un hayatı hakkında kaynaklarda ayrıntı azdır; kendisi de eserinde uzun uzun “ben kimim” diye anlatmaz. Buna rağmen, eserindeki işaretlerden ve tarihî çerçeveden onun; iyi eğitim almış, Türk boyları arasında dolaşmış, dil malzemesini yerinde toplamış bir bilgin olduğu anlaşılır. Dîvânu Lugâti’t-Türk’ün yazım süreci de bu büyük emeğin zirvesidir: Eserin 1072’de yazılmaya başlandığı ve 1074’te tamamlandığına dair bilgiler aktarılır; son düzeltmelerle birlikte halifeye sunulduğu da belirtilir. Buradaki ayrıntı şudur: Kaşgarlı Mahmud, sözlüğünü Türkçeden Arapçaya yazarken, hedefinin yalnız “kelime karşılığı” vermek olmadığını gösterir. Örnek cümleler, atasözleri, dörtlükler ve açıklamalarla; Türkçeyi yaşayan bir kültür hâlinde anlatır.

Dîvânu Lugâti’t-Türk, Türkçenin bilinen ilk sözlüklerinden biri olmasının ötesinde, ansiklopedik bir eser niteliği taşır: Dil bilgisi özelliklerinden lehçe farklarına, kişi–boy–yer adlarından folklor........

© Türkgün