Bir savcılık soruşturmasının haberi, bir belediye ihalesine ilişkin belge ya da deprem bölgesindeki ihmal iddiası yalnızca gazetecinin mesleki konusu değildir. Bu bilgiler kamunun önüne çıkmadığında, yurttaşın karar verme gücü daralır. Basın özgürlüğü Türkiye’de bu nedenle sadece medya sektörünün sorunu olarak görülemez. Mesele, halkın gerçeğe zamanında, çoğulcu kaynaklardan ve korku ikliminden arınmış biçimde erişip erişemediğidir.

Türkiye’de basın tartışması çoğu zaman gözaltılar, erişim engelleri veya bir televizyon kanalına verilen ceza etrafında alevlenir. Oysa görünür krizler, daha geniş bir yapının işaretidir. Haber üretiminin ekonomik koşulları, yargının işleyişi, kamu ilanlarının dağıtımı, yayın lisansları, mülkiyet ilişkileri ve dijital platformların kuralları aynı tablonun parçalarıdır. Tek tek olaylara tepki vermek gereklidir; fakat kalıcı bir değerlendirme için bu parçaların nasıl birbirini beslediğine bakmak gerekir.

Basın özgürlüğü Türkiye’de neden yurttaşlık hakkıdır?

Anayasa’nın basın ve ifade özgürlüğüne ilişkin hükümleri, demokratik toplum fikrinin süsü değildir. Bu hükümler, iktidarı kullananların denetlenebilmesi için vardır. Gazetecinin soru sorma, belge arama, eleştirme ve kamu yararını ilgilendiren bilgiyi yayımlama hakkı; yurttaşın da yönetilen değil, denetleyen özne olabilmesinin koşuludur.

Bu ayrım özellikle seçim dönemlerinde daha açık görülür. Seçmenin tercih yapabilmesi için yalnızca adayların konuşmalarını değil, kamu kaynaklarının nasıl kullanıldığını, yolsuzluk iddialarını, dış politika kararlarının maliyetini, eğitimdeki eşitsizlikleri ve yargıdaki sorunları da bilmesi gerekir. Bilginin tek merkezden akması, sandığın varlığını tek başına demokratik hesap verebilirliğe dönüştürmez.

Cumhuriyetin kuruluşundan beri basın, kamusal hayatın hem tanığı hem tartışma alanı olmuştur. Ancak tarihsel miras iki yönlüdür: Bir yanda eleştirel yayıncılığın ve muhalif kalemlerin birikimi, diğer yanda devletin güvenlik gerekçesiyle sözü daraltma eğilimi vardır. Bugünün tartışmasını sağlıklı kılacak olan, bu gerilimi inkâr etmek değil, hak ve özgürlükler lehine açık bir ölçü koymaktır. Kamu düzeni gerekçesi, sınırsız bir sansür yetkisine dönüşemez.

Baskı yalnızca yasak kararıyla kurulmaz

Basın üzerindeki baskıyı yalnızca kapatılan yayın organları veya yasaklanan haberlerle açıklamak eksik kalır. Daha etkili olan mekanizmalar, çoğu zaman gündelik işleyişin içine yerleşir. Bir editör hangi başlığın dava riski taşıdığını düşünerek haberi yumuşatıyorsa, bir muhabir işini kaybetme korkusuyla belgeyi........

© Tanyeri Haber