Bugün dünyayı neyle boyuyoruz? Ekranlar, RGB kodları, kusursuz algoritmalar ve yapay zekânın ürettiği o pürüzsüz imajlar evrenindeyiz. Yapay zekâ bize milyonlarca rengi mikrosaniyeler içinde, hatasız bir veri seti olarak sunabiliyor. Gerçekte rastlanması güç yoğunlukta gün batımları, sinematografik ışıklar, doygun gökyüzü tonları ve dramatik gölgelerle örülü bu görüntülerde renk, başlıca etkileyici unsur olarak karşımıza çıkıyor. Ancak bu verisel kusursuzluğun ortasında, hayati bir şey ıskalanıyor: Rengin bir "fenomen" olarak, insanın duyusal ve varoluşsal deneyiminin bir parçası olduğu gerçeği. Rengi sadece ölçülebilir bir veri setine indirgeyen bu mekanik bakış, aslında dijital çağa özgü değil. Kökleri, Aydınlanma Çağı’nın dünyayı soğuk bir makine olarak kurgulayan rasyonelliğine dayanıyor. Tam da bu yüzden, bugünün algoritmik kuşatmasında kafamızı ekrandan kaldırıp rengin hakikatine bakmak istiyorsak, iki yüzyıl öncesinden bize seslenen bir şair ve düşünüre, Johann Wolfgang von Goethe’ye kulak vermemiz gerekiyor.

Goethe’nin 1810 yılında yayımlanan Renkler Teorisi (Zur Farbenlehre), bir önceki yüzyılda Isaac Newton tarafından inşa edilen geleneksel, mekanik bilimsel renk anlayışına karşı ufuk açıcı, radikal bir başkaldırıyı temsil eder. Newton, laboratuvarındaki karanlık odada, küçük bir delikten sızan beyaz ışığı bir prizma kullanarak renk tayfına ayırmış ve rengi farklı kırılabilirlik derecelerine, ölçülebilir optik özelliklere ve soğuk bir geometriye indirgemiştir. Goethe’nin Newtoncu ilkelere yönelik eleştirisi ise hem felsefi hem de ampiriktir. O, rengi anlamak için laboratuvarın steril yalıtılmışlığından azade, algıya ve görüngülerin dikkatli gözlemine dayanan bir yaklaşımı savunur. Goethe'ye göre Newton, belirli ve yapay koşullar altında oluşan bir olguyu rengin genel açıklaması haline getirerek gören gözün etkinliğini ve algının değişken yapısını geri plana itmiştir. Goethe’ye göre renk, insan duyusal deneyimiyle ve duygusal tepkisiyle yakından bağlantılı, yaşayan bir olgudur. Dolayısıyla, aralarındaki temel fark, Newton’ın ışığın fiziksel bileşimini çözümlemesi, Goethe’ninse rengin görünen dünyada, gözlem ve algı içinde nasıl belirdiğini araştırmasıdır.

Johann Wolfgang von Goethe, Zur Farbenlehre (Renkler Kuramı),1810

Teorinin merkezinde, rengin dış dünyadaki ölçülebilir koşullar ile insan algısı ve ruhu arasında tamamlanan öznel bir deneyim olduğu iddiası yer alır. Goethe, renklerin, ışığın içinden geçtiği maddi koşulların aracılık ettiği ışık ve karanlık arasındaki dinamik etkileşimden, adeta ikisinin sınırındaki o ebedi savaştan doğduğunu öne sürer. Renk, homojen ışığın içinden çıkarılan statik bir içerikten ziyade, karşıtlıkların meydana getirdiği bir "sınır fenomenidir" (Grenzphänomen). Gökyüzünün mavisi ya da gün batımının o yangın yeri sarı-kırmızısı, ışık ve karanlığın "bulanık ya da yarı saydam ortamlar" (trübe Medien) aracılığıyla kesiştiği sınırlarda şekillenir. Aydınlık bir kaynağın bulanıklaşmış bir ortamın ardından görülmesi sarıdan kırmızıya uzanan tonları doğururken, aydınlatılmış bir ortamın arkasındaki mutlak karanlık mavi olarak algılanır. Dolayısıyla Goethe için renk, ışığın tek başına belirlediği bir sonuçtan çok, ışıkla karanlığın sınırda karşılaşmasından doğan; gören göz, ortam ve algı koşulları içinde tamamlanan dinamik bir üründür.

Goethe bu dinamikle renkleri iki ana gruba ayırır. Işık ve onun artmasıyla ilişkilendirdiği "artı taraf" (sarı, kırmızı-sarı) ile ışığın azalması ve karanlığın ağır basmasıyla bağ kurduğu "eksi taraf" (mavi, kırmızı-mavi). Bu sınıflandırma ahlaki bir iyi-kötü karşıtlığından ziyade, renklerin insanda yarattığı etkinlik, sıcaklık, edilginlik ve uzaklık etkilerini tanımlar. Bu kategorizasyonun merkezinde, diğer renklerin karıştırılabileceği temel direkler olarak sarı ve mavi vardır. Kırmızı ise hem aydınlığın hem de karanlığın doluluğunu içeren, iki kutbu kendinde eriten muazzam bir arabulucudur.

Goethe, rengin oluşumunda........

© T24