menu_open Columnists
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close

YENİDEN DOĞUŞUN EŞİĞİNDE: SAİD HALİM PAŞA İLE ZİHİNSEL KÖKLERE DÖNÜŞ

53 0
04.11.2026

YENİDEN DOĞUŞUN EŞİĞİNDE: SAİD HALİM PAŞA İLE ZİHİNSEL KÖKLERE DÖNÜŞ

Osmanlı Devleti’nin son demlerinde, Batı karşısında yaşanan medeniyet krizinin ve yapısal çözülüşün sebepleri üzerine kafa yoran dönemin fikir insanları, imparatorluğun kaderini baştan tayin edecek ağır bir tahlil ve uyanış mücadelesi vermişlerdir. Bu çetin sürecin en berrak zihinlerinden biri olan Sadrazam Prens Said Halim Paşa, 1918 yılında kaleme aldığı “İnhitat-ı İslam Hakkında Bir Tecrübe-i Kalemiye” adlı risalesinde, İslam dünyasının içine sürüklendiği çöküşün ve buhranın köklerine neşter vurur. Paşa’nın bu tarihi tahlili, yalnızca dönemin koşullarına verilmiş geçici bir yanıt değil, günümüzde de geçerliliğini koruyan son derece derin ve sarsıcı bir medeniyet uyarısıdır.

Hastalığı Yanlış Teşhis Eden Aydınlar ve Zihinsel Kopuş

İslam aleminin hemen her köşesinde yüzyıldır süregelen kurtuluş, ilerleme, yükselme ve ıslahat çabaları büyük bir paradoksu barındırmaktadır. Said Halim Paşa, bu çabayı gösteren idarecilerin ve aydın seçkinlerin, toplumun karşı karşıya kaldığı felaketin mahiyeti ve kökeni hakkında derin bir cehalet içinde olduğunu savunur. Paşa’ya göre en hüzünlü manzara, hastalığı tedavi etmeye soyunanların kendi tarihsel, toplumsal ve kültürel hafızalarına tamamen sırtlarını dönmüş olmalarıdır. Yaşanan gerileme ve çöküş hali son derece geç fark edilmiş, sorunun teşhisi bile yabancı gözlemcilerden ve sömürgeci aklın iddialarından öğrenilmek gibi büyük bir gaflete düşülmüştür.

Batı dünyasının Doğu’yu tanımlarken kendi önyargıları ve tarihsel hınçlarıyla hareket etmesi, gerilemenin yegâne sebebi olarak doğrudan doğruya İslam dinini ve onun hukuki nizamını gösteren oryantalist bir safsata doğurmuştur. Müslüman aydınlar ise bu haksız ve taraflı ithamlar karşısında akılcı bir öz-eleştiri mekanizması kurmak yerine tepkisel ve savunmacı reflekslere sığınmış; sonuçta Orta Çağ’ın o bitmez tükenmez, kısır metafizik tartışmalarına yeniden gömülerek enerjilerini tüketmişlerdir.

Teferruatta Kaybolanlar ve Neden-Sonuç Çelişkisi

Geleneksel analizlerin sığlığı ve batıcı........

© Mir'at Haber