Tarikatları eleştirmek başka, dinin hafızasını hedef almak başka!
Bir yapının kusurunu dinin kusuru, bir insanın yanlışını geleneğin hükmü, bir istismarı bütün bir inancın mahkûmiyeti hâline getirmek; eleştiri değil, hakikati parçalayarak hüküm verme kolaycılığıdır.
Türkiye’de ve İslam dünyasında tarikatlar, dinî cemaatler, klasik İslam ilimleri, sünnet ve hadis geleneği üzerine yürütülen tartışmalar, çoğu zaman göründüğünden daha derin bir anlam taşıyor. Mesele yalnızca bazı yapıların yanlışları, dinî otoritenin sınırları veya geleneksel kurumların toplumsal hayattaki yeri değildir. Tartışmanın merkezinde, dinin nasıl anlaşılacağı, kimin yorumunun meşru kabul edileceği ve asırlardır oluşmuş bir ilim mirasının bugünün dünyasında nasıl değerlendirileceği soruları da vardır.
Ne var ki bu geniş tartışma alanında ciddi bir yöntem sorunu giderek belirginleşiyor: Eleştiri ile itibarsızlaştırma, sorgulama ile peşin hüküm, hakikati arama ile önceden verilmiş bir hükme delil toplama arasındaki sınırlar bulanıklaşıyor.
Bir tarikat mensubunun hatası, bütün tasavvuf geleneğinin hükmü hâline getiriliyor. Bir dinî grubun istismarı, dinî hayatın tamamına teşmil ediliyor. Bir hadis hakkındaki tartışma, hadis mirasının bütünüyle güvenilmez olduğu iddiasına dönüştürülüyor. Klasik âlimlerin bir görüşü eleştirildiğinde, bazen onların temsil ettiği bütün ilim geleneği de aynı hükmün içine çekiliyor.
Oysa hakikat, genellemelerin konforunda değil; ayrımların titizliğinde ortaya çıkar.
Bir yapının yanlışını dinin hanesine yazmak
Öncelikle şu gerçeği teslim edelim: Hiçbir tarikat, cemaat, vakıf veya dinî kuruluş eleştiriden muaf değildir. Hiçbir şeyh, hoca ya da dinî önder, taşıdığı unvan sebebiyle hesap vermekten kurtulamaz. Manevî bağlılık, hukuki sorumluluğu ortadan kaldırmadığı gibi dinî hürmet de ahlaki sorgulamayı yasaklamaz.
Hatta dinî kimlik taşıyan yapıların hesap verebilirliği daha büyük bir önem taşır. Çünkü bu yapılar yalnızca insanlardan maddi veya manevi bağlılık talep etmez; çoğu zaman onların vicdanlarına, ailelerine, hayat tercihlerine ve gelecek tasavvurlarına da dokunurlar. Böyle bir nüfuz, beraberinde daha yüksek bir sorumluluk getirir.
Ancak bir yapının yanlışını ortaya koymakla o yapının temsil ettiğini iddia ettiği bütün değerleri mahkûm etmek aynı şey değildir.
Bir kurumda yolsuzluk yaşanması, adalet fikrini hükümsüz kılmaz. Bir din görevlisinin ahlaki zaafı, ahlakın gereksizliğini göstermez. Bir tarikatın mensupları üzerinden istismar yapılması, tasavvufun bütün tarihini tek bir hükme mahkûm etmeyi haklı çıkarmaz.
Bununla birlikte, her eleştiriyi din düşmanlığı olarak nitelemek de aynı ölçüde yanlıştır. Çünkü bazı suistimaller münferit olmayabilir; bizzat kurumun denetimsizliğinden, hesap vermeyen otorite anlayışından veya eleştiriye kapalı hiyerarşisinden beslenebilir. Böyle durumlarda mesele birkaç kişinin şahsi kusuruyla sınırlı değildir; yapısal bir sorgulamayı gerektirir.
Dolayısıyla asıl ölçü, eleştirinin kime yöneldiği değil, hangi delile dayandığı ve hangi hükmü ne ölçüde haklı çıkardığıdır.
Dini korumanın yolu, din adına hareket eden herkesi savunmak değil; dinî değerleri istismar edenleri de o değerlerin ölçüsüyle sorgulamaktır.
Sosyal medyanın hüküm dağıtan mahkemeleri
Bugün tartışmaların önemli bir bölümü sosyal medyanın hızına, öfkesine ve sansasyon arayışına teslim olmuş durumda. Birkaç saniyelik video, yılların ilmî birikiminin önüne geçebiliyor. Bağlamından koparılmış bir cümle, bir düşünce geleneğinin özeti gibi sunulabiliyor. Bir kişinin uçuk açıklaması, milyonlarca insanın inancını temsil ediyormuş gibi dolaşıma sokulabiliyor.
Sosyal medyanın temel sorunu yalnızca yanlış bilgi üretmesi değildir. Daha tehlikelisi, doğru bilginin bile yanlış bir bütün içinde sunulabilmesidir.
Bir dinî yapıda yaşanan gerçek bir istismar olayını düşünelim. Olayın belgelenmesi, mağdurların sesinin duyurulması ve sorumluların hesap vermesinin sağlanması elbette gereklidir. Fakat buradan hareketle bütün tarikatların aynı karakterde olduğu, tasavvufun zorunlu olarak istismara yol açtığı veya dinî bağlılığın insanı akıldan uzaklaştırdığı sonucuna varmak, hakikati araştırmak değil, hakikatin sınırlarını aşmaktır.
Tersi de geçerlidir: Bir yapının geçmişte yaptığı hayırlı hizmetleri sıralayarak bugün ortaya çıkan suçlamaları geçersiz saymak da aynı derecede sorunludur.
Ne geçmişteki hizmetler bugünkü suistimalleri aklar ne de bugünkü suistimaller geçmişin bütün birikimini kendiliğinden hükümsüz kılar.
Sosyal medya ise çoğu zaman bu iki ihtimali de dışlayarak hükmünü çoktan vermiştir. Çünkü nüansın izlenme oranı düşüktür; öfkenin, alayın ve kesin yargının dolaşımı daha hızlıdır.
Böylece dinî gelenek, kendi tarihî ve ilmî bağlamında anlaşılması gereken bir miras olmaktan çıkar; birkaç görüntü, birkaç slogan ve birkaç skandal üzerinden tüketilen bir nesneye dönüşür.
Geleneği eleştirmek mi, hafızayı silmek........
