Sobre os asuntos da bruxería e polo tanto da maxia, nas súas dúas facianas, a branca (benéfica) ou negra (malévola), asentaba o antropólogo vasco Julio Caro Baroja, que estas prácticas esotéricas son raianas co sobrenatural e que conforman un cuadrilátero, o que por unha banda toca á relixión, por outro á filosofía e polas outras dúas á ciencia e á arte. Conxunto de crenzas, ritos e prácticas, tamén alimentadas pola ignorancia. Herdanza que se multiplica neste noso confín de brétemas, espiral e labirinto dunha longa historia que emproa aos enigmas do océano. Por algo cerna e reino do realismo máxico, o que tanto significa na cultura e na arte galega, tan panteísta, animista, tan con raiceiras afundidas na escuridade do misterio. Prácticas e saberes para os que a escenografía é fundamental: bosques, veigas, pedregais, ribeiras de ríos e mares, entre penedos, fontes, árbores, nos que cabe maxinar ao Rei Arturo, os seus cabaleiros e ao seu conselleiro, mago Merlín, entre entoleirados demos.

Figura de Merlín rescatada de antigos mitos, re-creada polo galés Geoffrey de Monmouth na Prophetiae Merlini (1135), tempos do florecer Románico, mesmo cando Compostela abría camiños por mar e terra. Narración logo desenvolta na súa Historia Regum de Britanniae e máis tarde abondando na titulada Vita Merlini. A ansia do escritor era ennobrecer as raiceiras de Britania e facíao anovando tradicións célticas, tan cargadas dun orientalismo inspirado no semideus Gilgamesh, fronte as lendas troianas de raiceira grecolatina.

Contando que Merlín era fillo dun anxo caído, dun demo e da filla dun rei céltico galés. Posuidor de habilidades sobrenaturais, armadanzas entre os Catro Elementos, interlocutor cos espíritos, invisible, vidente, bruxo, agoireiro, sabedor de feitizos para o mal de ollo, de aire, das malas sombras e do mal fado... Mestre e confidente de fadas, como Viviana, Morgama, Guinbaut, Mabón, da Dama do Lago, a que entrega a espada Excalibur a Arturo. Fonte inspiradora e anovadora da fantasía céltica, espiral envolta entre monstros, anxos celestiais e demos infernais. Algo en interacción cos santiños e as devocións da Igrexa.

E velaí na xeografía galega o topónimo Merlín e nas lendas a tal mago tras do cabalgar do Rei Arturo, como o seu conselleiro: na busca do Grial polos Ancares, polo Cebreiro, facendo falcatruadas na lagoa de Antela, convertendo aos malvados en cínifes, no monte Pindo, na Pena Corneira facendo deles xigantescos penedos de formas monstruosas... Meténdose en tal espiral non faltaron homes e mulleres creadores, capaces de trasladar a Merlín do bosque bretón de Brocelandie —por onde tamén andou o príncipe galego Ponthus namorado da princesa Sydoine, convertido en faia— para poñer o mago facendo das súas por Esmelle, pousando na casa de Miranda, tal como fixo Cunqueiro en Merlín e familia. Ciclo aumentado por Ferrín, Xohan Cabana, Begoña Caamaño ou Ramón Loureiro, autor este de Príncipes de Bretaña, estrelas de Compostela. Como un xeito de Xogo da Oca, o que mesmo tamén é o camiño de Santiago. Sen faltar novos e vellos magos de escenario, como a inicio do século XX foi o Mago Conde de Valdeamar, Manuel Rodríguez Saa, natural de Portomarín ou hoxe o lucense Mago Antón, magos de magos, escola de ilusións e fantasías.

Desentullando un inspirador e rico patrimonio de raiceiras celtas

A maxia é como meterse nun labiríntico e sombrío xardín. Decatándonos que o tópico da Galiza Meiga, asociado co folclorismo no que tamén se tenta empaquetar á cultura galega, resposta a unha longa historia de crenzas que radican no Neolítico e prenden na protohistoria castrexa. Mitos e ritos ensarillados cos Catro Elementos imprescindibles para a vida: a Terra, o Lume, a Auga, o Aire e a espiral da inmensidade do Cosmos. Velaí as representacións dos petróglifos da Idade dos Metais. E por medio mulleres e homes sabios que tentaban interpretar o devalar astral, prácticas nas que radica a orixe da ciencia: magos, meigas, asociadas con médicas, con tanto de astrólogas, curandeiras e adiviñas. Ás que o pobo lle outorga poderes sobrenaturais. Contábase que debido a que no seu bautismo foran unxidas co óleo dos defuntos, en vez co dos bautizados, para seren arrevesados pestegueiros, baluros...

Mago Montero de Mondoñedo. / LOC

Ben o soubo a cristiandade destas predileccións no cabo do mundo, ao equiparar aos peregrinos á tumba dun apóstolo, no occidente, cos magos de oriente, tamén guiados polas estrelas, neste caso cara ao lugar de nacemento do que dicían o Mesías. Tema da Epifanía, simbólica da ascese, representada e cantada no camiño de Santiago.

Risco, Caro Baroja, Lisón Tolosana... e outros máis novos, estudosos do tema, serán considerados como bruxólogos ou meigólogos. Aínda que, en relación con estas prácticas, hai moitos outros aspectos a ter en conta, ademais dos antropolóxicos. Vexamos pois dende os debuxos negros de Goya ou Laxeiro aos literarios, nos que Cunqueiro é un mestre.

Risco, dende a súa mocidade sentiuse atraído pola teosofía, furando na dialéctica, ben-mal, anxos-demos. Referente e a parte da súa autoría sobre a cultura espiritual na Historia de Galiza (1962) dirixida por Otero Pedrayo. Referíndose, nas orixes, ás prácticas druídicas celtas e, como non, a Prisciliano, no sc. IV, acusado e decapitado por ser seguidor da doutrina do mago Zoroastro, de prácticas astrolóxicas, de facer ofrendas ao sol e á lúa. Saberes e tradicións que os románticos poñían a súa orixe no mundo prerromano, tan con raiceiras no oriente, nos celtas. Prácticas que a romanización, como a cristianización reconverteron, como nos anos de preponderancia xermánica protagonizou o misioneiro panonio (Hungría) Martiño de Dume escribindo De correctione Rusticorum, anatemizando os cultos panteístas naquela Gallaecia. País doutra singular figura que a tradición lle outorgou o don da ubicuidade, o nigromántico Pedro Muñiz, sc. XIII bispo de León e logo de Compostela, consagrando a catedral, enterrado baixo o Pórtico da Gloria.

Galiza, país de libros, arquivos, templos arredor dos exorcismos e da bruxería

O precursor Murguía entendeu ben o tema: na súa estancia como arquiveiro en Simancas transmitiulle a querenza por magos, meigas e astrólogos ao seu paisano compostelán, o historiador Bernardo Barreiro y Vázquez Varela, quen revisou atados de documentos a fin de furar nestes aspectos que tanto foran perseguidos como documentados pola Inquisición. Interesante vida a de Bernardo Barreiro (1850-1904), natural de Nemenzo, en Oroso, a carón dun castro cuberto por unha carballeira e que baixo o cruceiro parroquial, ofrece unha labra do Mestre Mateo, peza procedente do coro pétreo da catedral compostelán. Persoeiro exiliado como republicano, mediador nos conflitos territoriais entre Arxentina e Chile, poeta, arqueólogo, arquiveiro, creador da revista Galicia Diplomática e autor do necesario tema que hoxe nos trae aquí Brujos y Astrólogos de la Inquisición de Galicia y el famoso libro de San Cipriano, con prólogo de Curros Enríquez e un interesante estudio carta-prólogo, declaración de intencións dedicada ao editor, Fernández Latorre, meténdose na invocación aos espíritos infernais, ás ánimas e pantasmas, como os que cantou o poeta da Serra de Outes, Añón, referencias ao avellón, citado por Brañas. Primeira edición de 1885 realizada en La Voz de Galicia, seguida de reedicións, unha de Akal, de 1973, con prólogo do profesor Alonso del Real. Páxinas que analizan corenta procesos, autos de fe entre os séculos XVI e XVII, a feiticeiras, meigas e magos, das que se dicía naceran en mal sino: agoireiros, estafadores, lectores de libros de feiticería, practicantes da cartomancia, curandeiras, atadoras... encadeadas, condenadas por invocar a omnipresentes anxos caídos, demólatras... Ofrecendo contra eles reliquias, figas, allos, medallas, cruces, escapularios..

Contra a bruxería tamén se propiciou a edición de libros de exorcismos, grimorios, erguendo santuarios: o Corpiño, a Lanzada, a Franqueira, Montemaior... e todo un submundo ben coñecido por Valle-Inclán. País da Sorte do Paxariño, da peneira, de agoireiros, da ornitomancia, da apantomancia, a oniromancia... E neste tempo dun eterno carnaval, renace en Europa a práctica panteísta da Wicca celta, unha nova e mestiza bruxería.

© La Opinión A Coruña