Ana Akım İşgücü İktisadında “Sömürü” Benzeri Kavramsallaştırmalar: Bir Kategorizasyon Denemesi

Bu yazı dizisi, ana akım işgücü iktisadında ücretin denge düzeyinden sapmasını ele alan yaklaşımları inceleyecektir. Bu ilk yazıda söz konusu katmanların kavramsal çerçevesi ele alınacaktır. İzleyen yazılarda ise seçilmiş metin ve isimler bu çerçeve içinde tartışılacaktır.

Son dönemlerde işgücü piyasalarına dair sorunlar daha görünür ve tartışılır hale gelmiştir. Reel ücretlerin zayıflaması, ücret-üretkenlik makasının[1] daha fazla açılması, pazarlık gücü dengesizlikleri, kurumsal düzenlemelerin sınırları ve piyasa yapılarındaki dönüşüm hem akademik yazında hem de politika yapım süreçlerinde yoğun bir şekilde tartışılmaktadır (Bivens et al., 2014). Bu bağlamda önemli olan bir diğer olgu ise son on yıllarda ana akım işgücü piyasaları yazınında açık veya örtük bir biçimde sömürüyü ima eden kavramların kullanımındaki artıştır. İşgücü piyasaları yazını belki de ana akım iktisat içerisinde dengeden sapmaların ve aksak piyasa yapılarının en yaygın kullanıldığı alandır. Emeğin ve emek piyasalarının kendine has özellikleri bu tip bir eğilimi kaçınılmaz kılıyor olsa da, bu tip vurguların yazında son yıllarda kayda değer bir sıçrama göstermiş olması[2] başlı başına ilgi çekici bir konudur.

Sömürüyü ima eden kavram ve çerçevelerin artışını[3] ve bu kavramların bazı kurucu isimler tarafından nasıl ve hangi bağlamlarda ele alındığını incelemek yazındaki normatif hareketliliğin görünür kılınması sebebiyle anlamlıdır. Bu bağlamda yazını “bulgu” veya “yöntem” düzlemlerinde değil, olguyu hangi soyutlama düzeyinde ve hangi yapısal referansla ele aldığına göre kategorize etmek faydalı olacaktır. Bu yöntem hem çözüm setleri tasarlarken hem de mevcut önerileri değerlendirirken işlevsel bir harita sunabilir. Özellikle işgücü alanında son yıllarda yoğunlaşan sorunların ve bu olgular üzerine yapılan analizlerin anlamlı bir incelemesini yapabilmek adına, problemin ve açıklamasının (ve eğer varsa çözüm önerisinin) aynı soyutlama düzlemlerinde bulunup bulunmadığı üzerine bir analiz gerekmektedir. Ek olarak, eleştirel bir perspektif geliştirebilmek için ana akım yaklaşımın en soyut versiyonunun ötesine geçen yaklaşımları, içinde bulundukları katmanlar ile analiz eden bir çerçeveye ihtiyaç vardır. Bu yazı dizisi, ana akım işgücü iktisadında ücretin denge düzeyinden sapmasını ele alan yaklaşımları inceleyecektir. Bu ilk yazıda söz konusu katmanların kavramsal çerçevesi ele alınacaktır. İzleyen yazılarda ise seçilmiş metin ve isimler bu çerçeve içinde tartışılacaktır.

Soyutlamanın Katmanları

Başlangıç noktamız, ana akım yazında ücretin piyasa dengesi altında belirlenen düzeyidir. Bu yaklaşımda ücret, rekabetçi koşullar altında emeğin marjinal verimliliğine[4] eşitlenir. Neoklasik bölüşüm teorisini sistematikleştiren John Bates Clark’a göre de denge durumunda emek, marjinal verimliliğine eşit bir “adil ücret” almalıdır (Leonard, 2003). Ana akım yazında bu soyut ve ideal denge tasviri, dengeden sapmaları açıklamak üzere zamanla[5] farklı yönlerde genişletilmiş ve geliştirilmiştir. Burada katmanlar halinde ayrıştırılacak olan, ana akım yazındaki bu genişleme biçimleridir. İlk katmanda sapmalar geçici friksiyonlar ve bilgi eksiklikleriyle açıklanır. İkinci katmanda kurumsal düzenlemeler ve pazarlık yapıları belirleyici hâle gelir. Üçüncü katmanda piyasa yapısı ve güç ilişkileri öne çıkar. Dördüncü katmanda sapılacak bir denge varsayımı dahi sorgulanır. “Sapma”, sömürü olarak kavranır ve sistemin işleyişine içkin bir zorunluluk olarak değerlendirilir. Aşağıda bu katmanlar sırasıyla ele alınacaktır.

Birinci Katman: Arızi Sapma ve Geçici Dengesizlik

Birinci katman, ücretlere dair ayrışmaları esasen arızi ve geçici bir dengeden sapma olarak gören yaklaşımları kapsar. Burada rekabetçi denge veya “normal (doğal[6], adil vb.) ücret” hâlâ merkezi bir referans noktasıdır. Ücret-üretkenlik ayrışması ya da ücret baskısı çoğu zaman kısa dönem katılıklar[7], geçici talep şokları, teknolojik geçişler ve bazı diğer geçici denge bozucu etmenlerin etkileriyle açıklanır.

Bu düzeyde “yapı” vurgusu zayıftır. Yapı analitik arka plan olarak kalır, açıklama geçici uyumsuzluklara odaklanır. Piyasa düzeni uzun dönemde dengeleyici bir mekanizma olarak düşünülür. Sorun bu mekanizmanın geçici olarak, dışsal nedenlerle, tam işlememesidir. Dolayısıyla politika önerileri de çoğu zaman ayarlama süreçlerini hızlandırmaya, bilgi eksikliklerini gidermeye veya geçici şokları dengelemeye yönelir.

Bu katmanın analitik gücü, hangi koşullarda sapmanın geçici kalacağını sistematik biçimde tartışabilmesidir. Ancak sınırlılığı da buradadır. Sapma belirli bağlamlarda ısrarla tekrar ediyorsa veya kalıcılaşma eğilimi gösteriyorsa, açıklama hızla ikinci ve üçüncü katmanlara doğru genişlemek zorunda kalır ki yazında gözlemlenen de bir ölçüde budur.

İkinci Katman: Kurumlar, Normlar ve Ücret Belirleme Rejimleri

İkinci katman, açıklamanın merkezine kurumsal düzenlemeleri ve ücret belirleme pratiklerini yerleştirir. Ücretler yalnızca arz-talep eşleşmesi ve marjinal ürünler üzerinden belirlenmezler. Toplu pazarlık biçimleri, asgari ücret rejimleri, iş hukuku, sözleşme tasarımları, firmaların ücret politikaları ve toplumsal normlar ücret belirlenim süreçleri için son derece önemlidirler.

Bu düzeyde sapma, artık sadece katılık değil, ücret belirlemenin kurallarıyla ilişkili bir........

© Katman Portal