Enerji savaşları, günümüz dünyasında yaşanan küresel gerilimlerin en önemli ve çoğu zaman görünmeyen nedenidir. Modern çatışmaları yalnızca ideolojik veya siyasi gerekçelerle açıklamak büyük resmi kaçırmak anlamına gelir. Çünkü enerji, artık sadece ekonomik bir araç değil; devletlerin askeri, siyasi ve stratejik hamlelerini belirleyen temel unsur haline gelmiştir.

Bu bağlamda Hürmüz Boğazı’nın önemi ayrı bir yerde durur. Basra Körfezi’nden çıkan petrolün dünya pazarlarına ulaştığı en kritik geçiş hattı olan Hürmüz, küresel petrol ticaretinin yaklaşık üçte birine ev sahipliği yapmaktadır. Dolayısıyla burada yaşanacak herhangi bir kriz, tankerlerin güvenliğini tehlikeye atarak enerji arzını kesintiye uğratabilir ve küresel fiyatlarda sert dalgalanmalara yol açabilir. ABD ve İsrail’in güvenlik gerekçelerini öne sürerek İran ile savaşıyor olması, aslında enerji kaynaklarının kontrolü üzerinden yürütülen daha büyük bir mücadelenin parçasıdır. Bu durum uluslararası petrol fiyatlarında ciddi artışlara neden olmuş, küresel ekonominin kırılganlığını daha da görünür hale getirmiştir.

Türkiye ise bu küresel denklemde farklı bir rol üstlenmektedir. Enerji yollarının kesişim noktasında bulunan ülke, hem Avrupa’ya hem Asya’ya açılan bir köprü niteliğindedir. Doğru politikalarla küresel bir enerji merkezi olma potansiyeli taşırken, yanlış stratejilerle dışa bağımlı bir yapı içinde kalma riski vardır. Bu nedenle Türkiye’nin enerji politikalarında denge kavramı kritik önemdedir. Keskin tercihler kadar belirsiz tarafsızlıklar da risk barındırır. Önemli olan, değişen koşullara uyum sağlayabilen, milli çıkarları merkeze alan ve uzun vadeli stratejik akla dayanan bir yaklaşım geliştirmektir.

Türkiye’de enerji sektörünün yapısı oldukça geniştir. Bugün itibarıyla 33 petrol dağıtıcı ve 12.614 bayi, ayrıca 74 LPG dağıtıcı ile 10.644 LPG otogaz bayisi faaliyet göstermektedir. Bunun yanında 112 madeni yağ üretim lisansı bulunmaktadır. Ancak LPG otogaz istasyonlarının sayısı akaryakıt istasyonlarına göre daha azdır. Bunun en önemli sebeplerinden biri asgari mesafe şartı nedeniyle yeni istasyon açılamaması, diğeri ise kurulum şartlarının sağlanamamasıdır. Oysa akaryakıt ürünleri satan lisanslı her istasyonda, teknik şartlar uygun olduğu takdirde LPG lisansı verilmelidir. Bu durumun rekabete aykırı olduğu açıktır.

Dağıtım şirketleri farklı modellerle çalışmaktadır. Kar paylaşımı modeliyle çalışan bayiler daha kurumsal ve istikrarlı bir yapı sergilerken, düşük karlılık nedeniyle cazip bulunmamaktadır. TÜPRAŞ fiyat endeksli modelle çalışan bayiler ise aldıkları indirimli fiyatı pompaya yansıtarak rekabet oluşturmaktadır. Ancak bu rekabet öylesine yaygın hale gelmiştir ki satışlar neredeyse TÜPRAŞ fiyatına kadar düşmektedir. Bu durum gelir-gider dengesini bozmakta, bayilerin sürekli dağıtıcı değiştirmesine yol açmaktadır. Kurumsal kimliklerin sık sık değişmesi ise sektörde istikrarsızlık yaratmaktadır.

TÜPRAŞ fiyatlarının sürekli artış ve iniş göstermesi sektördeki belirsizliği artırırken, istasyonların giderleri de her geçen gün yükselmektedir. Ulusal Taşıt Tanıma Sistemi yatırımları, yazarkasa değişiklikleri, nakliye, POS cihazı masrafları, personel giderleri ve diğer finansal yükler bayilerin ayakta kalmasını zorlaştırmaktadır. Dağıtım şirketleri ise her ay otomasyon aidatını ve diğer giderleri bayi adına karşılamakla yükümlü olduğu durumlarla karşılaşmaktadır. Otomasyon şirketlerinin yükümlülükleri fazladır; ancak aidatlar, yazılım bedelleri ve dönüşüm maliyetleri günümüz ekonomi koşullarına göre oldukça yüksektir. Bu durum sektör genelinde ciddi bir memnuniyetsizlik yaratmakta, otomasyon sistemlerinin yeniden gözden geçirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır.

EPDK’nin lisans ve tadil süreçleri de sektörün en çok tartışılan başlıklarından biridir. Yeni lisans bedellerinin oldukça yüksek olması, özellikle küçük ve orta ölçekli işletmeler için ciddi bir maliyet baskısı yaratmaktadır. Bunun yanında lisans tadillerinde yaşanan gecikmeler de sektörde belirsizlik ve istikrarsızlık doğurmaktadır. Bir istasyonun veya dağıtım şirketinin tadil sürecinde beklemesi, hem operasyonel planlamayı hem de finansal dengeleri olumsuz etkilemektedir. Enerji piyasasında sağlıklı rekabetin oluşabilmesi için lisans süreçlerinin daha hızlı, daha şeffaf ve daha makul maliyetlerle yürütülmesi gerekmektedir. Otomasyon servis ücretlerinin ve maliyetlerinin çok yüksek olması bayiler açısından ciddi bir sorun olarak görülmektedir. Bu durum, sektörün kanayan yaralarından biri haline gelmiştir.

Benzer şekilde Sosyal Güvenlik Kurumu’nun muhasebe işlemlerinin yürütüldüğü Mali Otomasyon Sistemi (MOSIP) altyapısında yapılan güncellemeler sırasında yaşanan gecikmeler de sektörde rahatsızlık yaratmaktadır. Sonuç olarak enerji, yalnızca ekonomik bir araç değil; siyasi etkinin ve jeopolitik stratejinin merkezinde yer alan bir unsurdur. Hürmüz Boğazı gibi stratejik geçiş noktaları, enerji savaşlarının görünür yüzünü oluştururken; Türkiye’nin jeopolitik konumu, gelecekteki enerji stratejilerinin belirleyicisi olacaktır. Türkiye’nin arama ve üretim faaliyetlerini artırması, rafineri kapasitesini genişletmesi, lojistik altyapısını güçlendirmesi ve dağıtım sektöründe sağlıklı rekabeti tesis etmesi, bağımsızlık yolunda en kritik adımlar olacaktır. Enerjide güçlü olmayan bir ülkenin tam anlamıyla bağımsız olması mümkün değildir. Artık mesele petrolü konuşmak değil; petrol üzerinden şekillenen dünyayı doğru okumaktır.

© İstiklal