İran Türklüğünün Medeniyet Merkezi: Tebriz

İran Türklüğü, önceki yazılarımızda da ifade ettiğimiz gibi, başta Güney Azerbaycan Türkleri olmak üzere Kaşkay Türkleri, Türkmenler, Halaçlar, Karapapaklar, Şahsevenler ve diğer Türk topluluklarından meydana gelen geniş bir tarihî ve kültürel varlıktır. İran nüfusu içerisinde önemli ve geniş bir yer tutan Türkler; yalnızca nüfus bakımından değil, tarih, kültür, sanat, edebiyat ve medeniyet bakımından da İran coğrafyasının asli unsurlarından biridir.

Bu büyük Türk varlığı içerisinde Tebriz’in özel ve ayrıcalıklı bir yeri vardır. Güney Azerbaycan’ın olduğu kadar İran Türklüğünün de merkez şehirlerinden biri olan Tebriz, tarih boyunca defalarca Türk hanedanlarına ve Türk devletlerine başkentlik yapmış; uzun yıllar “şehzadeler şehri” unvanıyla anılmıştır. Bu yönüyle şehir, Türk dünyasının büyük yıldız merkezleri arasında yer almıştır.

Tebriz; kültür, medeniyet, edebiyat, mimari, minyatür, halı ve kitap sanatları gibi alanlarda İran Türklüğünün en seçkin merkezlerinden biri olmuştur. Bu yönüyle yalnızca kendi çevresini aydınlatan bir şehir değil; bulunduğu geniş coğrafyaya kültür ve sanat ışığı yayan güçlü bir medeniyet ocağıdır.

Diğer yandan Tebriz, tarih boyunca yalnızca İran’daki Türk topluluklarını beslemekle kalmamış; Bağdat, Bursa, Konya, Amasya, Gence ve daha pek çok kültür ve sanat merkeziyle de karşılıklı bir medeniyet alışverişi içinde olmuştur. Bu etki kimi zaman sanatkâr göçleriyle, kimi zaman saray nakkaşhaneleriyle, kimi zaman halı, mimari ve kitap sanatındaki üslup alışverişiyle kendini göstermiştir.

Yerimizin sınırlı olması sebebiyle bu yazıda Tebriz’in sanat ve medeniyet tarihindeki yerini; özellikle halı, minyatür ve mimari mektepleri üzerinden ana hatlarıyla ele almaya çalışacağız. Burada “mektep”ten kasıt yalnızca bir öğretim kurumu değil; belli bir üslup, zevk, teknik ve sanat anlayışı etrafında oluşan köklü gelenektir. Çünkü Tebriz’i anlamak, yalnızca bir şehri tanımak değil; İran Türklüğünün tarihî hafızasını, kültürel derinliğini ve Türk dünyasına sunduğu medeniyet mirasını daha yakından görmek demektir.

İlmiklere İşlenen Hafıza: Tebriz Halı Mektebi

Türk medeniyetinin dünyaya armağan ettiği en köklü sanat eserlerinden biri olan halı, Türk’ün yalnızca evini süsleyen bir eşya değildir. Halı; onun hayat tarzını, göç yollarını, tabiatla kurduğu bağı, inancını, zevkini ve estetik anlayışını ilmik ilmik anlatan sessiz bir tarih kitabıdır. Bu büyük geleneğin İran Türklüğü içerisindeki en güçlü merkezlerinden biri hiç şüphesiz Tebriz’dir. Şehir, tarih boyunca Türk halıcılığının en önemli mekteplerinden biri olarak öne çıkmıştır.

Tebriz Halı Mektebi; renk, motif, kompozisyon ve dokuma tekniği bakımından kendine özgü bir sanat dili meydana getirmiştir. Tebriz halılarında bitkisel süslemeler, geometrik nakışlar, insan ve hayvan figürleri, tabiat manzaraları, mimari tasvirler ve zarif hat unsurları büyük bir ahenk içinde birleşir. “Leçek-Turunç”, “Efşan”, “Hatayî”, “Şah Abbasî”,........

© Internethaber