Ceza Muhakemesinde Mekânsal, Zamansal ve Psikolojik Tahakküm ve Anti-Terapötik Yargılama

Giriş: Hükümden önce yaşanan yargılama

Bir insanı yalnızca mahkûmiyet hükmü mü cezalandırır? Henüz suçluluğu kesinleşmemiş bir kişinin saatlerce adliye koridorunda bekletilmesi, duruşma salonunda müdafiinden uzağa oturtulması, konuşmasının sürekli kesilmesi veya ne zaman biteceği belli olmayan bir yargılamaya maruz bırakılması da cezaya benzeyen sonuçlar doğurabilir mi? Ceza muhakemesinin insan üzerindeki etkilerini tartışmak için bu soruyla başlamak gerekir.

Yargılama hakkında konuşurken çoğunlukla hükmün doğruluğuna, delillerin hukuka uygunluğuna, usul işlemlerinin tamamlanıp tamamlanmadığına bakıyoruz. Oysa yargılama aynı zamanda yaşanan bir deneyimdir. Sanık, mağdur, tanık ve müdafi bu deneyimin içinde korkar, umut eder, yorulur, bazen öfkelenir, bazen susar. Muhakemenin sonunda beraat kararı verilmesi, kişinin yargılama boyunca yaşadığı bütün kayıpları geri getirmez. Mahkûmiyet ise her zaman aşağılayıcı bir yargılama yapıldığını göstermez. Kararın hukuki niteliğiyle kararın üretildiği sürecin insani niteliği birbirinden ayrılmalıdır.

Bu yazıda anti-terapötik yargılama kavramını, özellikle duruşmanın mekân ve zaman bakımından örgütlenmesi üzerinden tartışacağım. Asıl iddiam şudur: Duruşma salonu tarafsız bir kap, duruşma saati de önemsiz bir takvim bilgisi değildir. Kimin nerede oturduğu, kimin ne kadar beklediği ve kimin ne zaman konuşabildiği, ceza muhakemesinin gücünü ve sınırlarını görünür kılar.

1. Terapötik hukuktan anti-terapötik yargılamaya

David B. Wexler ve Bruce J. Winick’in geliştirdiği terapötik hukuk (therapeutic jurisprudence) yaklaşımı, hukuk kurallarının, hukuk kurumlarının ve uygulayıcılarının davranışlarının insanların psikolojik iyilik hâli üzerinde olumlu veya olumsuz etkiler doğurabileceğini savunur.[1] Bu yaklaşım hâkimi terapiste dönüştürmez; mahkûmiyeti sırf sanığı mutsuz ediyor diye yanlış saymaz. Hukuki güvenceleri koruyarak kaçınılabilir psikolojik zararları azaltma sorusunu gündeme getirir.

Anti-terapötik yargılama ise hukuki işlemin biçiminden, karar vericinin tutumundan veya yargılama çevresinden kaynaklanan; aşağılanma, korku, çaresizlik, değersizlik ve yabancılaşma gibi etkiler üreten süreçleri anlatır. Bu bir klinik tanı ya da müstakil kanun yolu sebebi değildir. Her gecikme, her sert soru veya her aleyhe karar da kendiliğinden anti-terapötik sayılmaz. Kavramın analitik değeri, yargılamanın insan üzerinde bıraktığı etkiyi görünür kılmasındadır.

2. Duruşma salonunun mimarisi: Mekânın dili

Duruşma salonunun kapısından içeri girildiğinde daha ilk anda bir otorite haritasıyla karşılaşılır. Yükseltilmiş kürsü, konuşma sırası, güvenlik personelinin yerleşimi, müdafi masası ve sanığın oturtulduğu bölüm, yalnızca mimari tercihler değildir. Bunlar yargısal rollerin bedensel ve görsel karşılığıdır. Hâkimin kürsüde bulunmasının işlevsel gerekçeleri olabilir; sorun otoritenin görünürlüğü değil, mimarinin fiilen savunmayı güçsüzleştirmesi veya tarafsızlık görünümünü zedelemesidir.

Türk duruşma salonlarındaki iddia ve savunma makamlarının farklı fiziksel düzeylerde görünmesi bu çerçevede sorgulanmalıdır. Cumhuriyet savcısının mahkemeye mekânsal yakınlığı, sanık açısından mahkeme ile iddia makamının aynı safta bulunduğu algısını doğurabilir. Böyle bir algı tek başına tarafsızlık ihlalinin kanıtı değildir; fakat meşruiyet bakımından önemlidir. Silahların eşitliği yalnızca iki tarafa aynı sayıda sandalye verilmesi demek olmadığı gibi, sembolik eşitsizliklerin bütün etkileri de görmezden gelinemez.

Sanığın çevresinde güvenlik görevlilerinin konuşlanması, özellikle zorunlu ve ölçülü güvenlik tedbirleri söz konusu olduğunda meşru olabilir. Ancak sanığın daha mahkûmiyet hükmü kurulmadan tehlikeli bir nesne gibi sunulması, masumiyet karinesinin toplumsal ve psikolojik anlamını aşındırabilir. AİHM, Svinarenko ve Slyadnev/Rusya kararında, yargılama sırasında sanığın metal kafes içinde tutulmasını insan onuruna aykırı ve aşağılayıcı bulmuştur.[2] Bu karar her güvenlik düzenlemesini yasaklamaz; fakat güvenliğin insan onurunu sınırsızca geri plana itemeyeceğini kesin biçimde hatırlatır.

3. Sanık müdafiinin neresinde oturmalıdır?

Ceza savunması iki ayrı kişinin duruşma salonuna gelmesiyle tamamlanan bir faaliyet değildir. Sanık ve müdafi arasında duruşma boyunca süren, çoğu kez anlık müdahaleler gerektiren bir iletişim vardır. Tanığın yanlış hatırladığı bir tarih, belgedeki bir imza, sanığın tanıyabildiği bir ses veya açıklanması gereken bir ayrıntı saniyeler içinde müdafiine aktarılmak istenebilir. Müdafiin soru sorma ya da itiraz etme imkânı, bu iletişimin hızına ve gizliliğine bağlı olabilir.

Sanık ile müdafi arasına mesafe, cam, parmaklık, güvenlik görevlisi veya sürekli işitilme kaygısı girdiğinde savunmanın birlikte düşünme kapasitesi azalır. Müdafiin sanığın yanına gidebilmek için her defasında izin istemesi veya görüşmesinin herkesçe duyulması, biçimsel temsil ile etkili savunma arasındaki farkı açığa çıkarır. AİHM’nin Yaroslav Belousov/Rusya kararı, cam bölmelerin sanığın avukatlarıyla iletişimini engellemesini adil yargılanma bağlamında değerlendiren önemli bir örnektir.[3]

Buradan çıkarılması gereken ilke, her dosyada mutlak olarak aynı oturma biçiminin zorunlu olduğu değildir. Somut güvenlik ihtiyaçlarının gerekçelendirilebilmesi mümkündür. Ancak başlangıç noktası, sanığın müdafiiyle etkili ve gerekli olduğunda gizli biçimde görüşebileceği bir yerleşim olmalıdır. Duruşma salonunun düzeni, savunmanın ortak çalışmasını ayrıcalık gibi göstermemelidir.

4.........

© Hukuki Haber