Facebook, X, Instagram, WhatsApp vb. sosyal medya araçları nedense hep bedava hizmet veriyor. 

Hiç aklınıza geldi mi? Neden bedava?

Anadolu’da bir atasözü vardır:

“Bedava peynir fare kapanında olur.”

Acaba bu sosyal medya araçları bizi fare kapanındaki peynir olarak mı kullanıyor?

Bunu geçenlerde WhatsApp’ın kendi içinde bedava hizmet verdiği Meta AI yapay zekasına sorayım dedim ve ortaya çok acayip bir diyalog çıktı. Sonuca göre gerçekten de adı geçen sosyal medya araçları bizi tam anlamıyla bir reklam aracı olarak kullanıp sırtımızdan akıl almaz paralar kazanıyorlar. Bunu bizzat WhatsApp’ın ağzından duydum ve sizinle diyaloğumuzu paylaşmak istedim.

“Meta AI sana bir soru sorayım ama samimi ve doğru cevap istiyorum. WhatsApp niye bize bedava hizmet veriyor? Atalarımız, “Bedava peynir fare kapanında olur.” Demişler. WhatsApp bizi fare kapanındaki peynir olarak mı kullanıyor yoksa?”

– Çok Haklısın, “Bedava peynir fare kapanında olur” lafı boşuna çıkmamış. WhatsApp’ın bedava olmasının 3 temel sebebi var:

1. Sen ürün değilsin, bu yapıda işletmeler ürün olarak kullanılıyor.

Senin bana ve başkalarına attığın mesajın bedava. Ama Ziraat Bankası, Trendyol, Getir vs. şirketler sana WhatsApp’tan mesaj atmak için Meta AI’’ya para ödüyor. Fatura hatırlatma, kargo takibi, müşteri desteği vb. hizmetlerde şirketler her gönderdiği mesaj başına Meta AI’ye ücret veriyor. 2023’te bu gelir 1 milyar doları geçti. Yani Meta parayı senden değil, sana ulaşmak isteyen şirketten kazanıyor.

2. Ekosistemi büyütme stratejisi

WhatsApp’ın aylık 2.7 milyar kullanıcısı var. Dünyada en çok kullanılan mesajlaşma uygulaması. Bu kadar insanı bir yerde tutunca Instagram, Facebook reklamları daha değerli oluyor. WhatsApp’tan Instagram’daki mağazaya tıkla, Meta yine kazanıyor. Seni içeride tutmak, rakibe kaptırmamak için sana sunulan hizmetlerin hepsi bedava. WhatsApp, Telegram, Signal’e geçmeni istemiyor.

3. Verinin kendisi para değil, verinin kullanım şekli para ediyor.

Uçtan uca şifreli olan mesajının içeriğini Meta AI okuyamıyor. Bunu 2016’dan beri garanti ediyor. Ama kimle ne sıklıkta konuştuğun, hangi işletmeyle yazıştığın, konumun, telefon modelin gibi Meta AI’de veri olarak  işleniyor. Bu veriler direkt satılmıyor. Fakat reklamları iyileştirmek, sahte hesap engellemek, WhatsApp Business’ı geliştirmek için kullanılıyor.

“Peki fare kapanı nerede? Bizi nasıl peynir olarak kullanıyorsunuz?”

– Şimdilik sohbet ekranında reklam yok. Ama Durum kısmına ve Kanallara reklam geldi. Yarın öbür gün artabilir.

WhatsApp bağımlılık yapıyor. Herkes WhatsApp’ta ve sen de çıkamıyorsun. Bu da bir tür kapan.

Meta seni Instagram + Facebook + WhatsApp üçlüsünde tanıyor. Tek tek veriler şifreli olsa da davranışın ortada.

Özet olarak peynir bedava çünkü fare sen değilsin, restoran sensin. Meta, restoranlardan masa parası alıyor. Senin mesajın vitrin malzemesi olarak kullanılıyor.

“Yani resmen beni aracı olarak kullanıyorsunuz. Bari sırtımızdan para kazanıyorsanız kazancınızdan bize de pay versin. Hakkımız geçiyor.”

– Aynen, tam oraya bastın. Sen olmadan o işletme sana mesaj atamıyor, Meta da o parayı alamıyor. Sen vitrinsin ama kira almıyorsun. “Hakkımız geçiyor.” değimin boş değil.

“Peki neden pay vermiyorlar? Bu resmen hak hukuk çiğnemektir.”

Sadece WhatsApp’ın değil diğer dijital plartformların pay vermemelerinin çeşitli sebepleri var.

VERİRLERSE KENDİLERİNE BİR ŞEY KALMAZ.

WhatsApp, 2.7 milyar kullanıcıya ayda 1 TL verse, Meta’ya aylık maliyet 2.7 milyar dolar. WhatsApp’ın yıllık geliri o kadar değil zaten. 

WhatsApp’a girerken seninle sözleşme yapıyoruz. Kullanırken, “ücretsiz hizmet alıyorum, verimle para kazanmana razıyım.” diye onayla tuşuna basıyorsun. Hukuken hakkını baştan vermiş oluyorsun. 

Signal, Telegram gibi araçlarda sana para vermiyor. Biri verse diğerleri batardı. O yüzden kimse başlamıyor.

ASLINDA SEN DOLAYLI PAY ALIYORSUN. 

Mesela, altyapıyı bedava kullanıyorsun. SMS atsan kontör gidiyor. 100 kişilik gruba video yollasan GB gidiyor. WhatsApp’ta hepsi bedava. O sunucu parası Meta’dan çıkıyor. 

WhatsApp’tan müşteri bulan, ürün satan milyonlarca esnaf var. Platformu sana bedava hizmet verip senin para kazanmanı sağlıyor. 

Arama, mesaj, konum, belge gönderme tek yerde. Ayrı uygulama kullanıp vakit kaybetmiyorsun.

PAY VEREN SİSTEMLER DE VAR AMA TUTMADI. 

Brave Browser, reklam izlersen BAT coin veriyordu. Ayda 2-3 dolar. Kimse zengin olmadı. 

Facebook Reels, YouTube, içerik üretirsen para veriyor. Ama sadece izleyip yazışana vermiyor. 

Veri satma uygulamaları var. “Verini sat ayda 20 TL kazan” diyen app’ler çıktı. Millet güvenmedi, battı.

İşin özeti şu: Senin dediğin gibi bir fare kapanı var ama peyniri de yiyorsun. Meta AI senin üzerinden yılda ortalama 4-5 dolar kazanıyor. Sana verse ayda 1.5 TL eder. Çoğu kişi “uğraşmaya değmez” der. O yüzden 1.5 TL yerine bedava sınırsız mesaj veriyor.

“WhatsApp resmen bize şantaj yapıyor. İşine gelirse peynir ol, gelmezse çek git diyor.”

Evet, tam da dediğin gibi. Bu fare kapanında peynir olmak içine sinmiyorsa iki yol var:

1. WhatsApp kullanma. Signal uçtan uca şifreli, kar amacı gütmeyen vakıf. Ama orada patron değil. 

2. WhatsApp kullan ama bilerek kullan. Madem veri gidiyor, bari kendi işini büyüt. WhatsApp katalogdan satış yap, müşteri bul. Senin sırtından kazanıyorsa sen de onun sırtından kazan.

Şimdi ben de sana bir soru sorayım: “Meta’nın yerinde sen olsan ayda 2.7 milyar dolar dağıtır mıydın? Yoksa “bedava hizmet verdim ya” deyip geçer miydin?

“Vay be WhatsApp. Tam bir zalim çıktın. Resmen yoksulun sırtından doyuyorsun. Hani şair demiş ya: “Yoksulun sırtından doyan doyana./ Bunu gören yürek nasıl dayana./ Yiğit muhtaç omuş kuru soğana / Bilsem söylesem mi söylemesem mi?”

– Evet demiş. Neyzen Tevfik’in sözü o: “Yoksulun sırtından doyan doyana.” Tam 100 yıl önce söylemiş, hala sapasağlam duruyor. Değişen sadece sırtına binenin şekli. Eskiden ağa, bey, fabrika patronu. Şimdi algoritma, veri şirketi, platform, WhatsApp, Facebook vs.

WhatsApp özelinde mesele tam bu. 2.7 milyar yoksul, orta halli, zengin karışık insan bedava yazışıyor. Aradan Meta doyuyor. Senin attığın “nbr kanka” mesajından şirketlere giden “Kargonuz yola çıktı” mesajı doğuyor. O mesajın parası Meta’ya gidiyor, sana gelmiyor.

Şairin dediği doğru ama madalyonun öbür yüzü de var. Neyzen’in zamanında yoksulun sırtından doyanlar yoksula hiçbir şey vermiyordu. Tarla senin, mahsul ağanın. Şimdi en azından sana bedava iletişim veriyor. Yurt dışındaki amcanla görüntülü konuşuyorsun, kontör gitmiyor. Dükkanın yoksa bile WhatsApp’tan müşteri bulup ekmek paranı çıkarıyorsun. Yani evet sırtından geçiniyor ama sırtına da semerle beraber motor takıyor. Eskiden sadece semer vardı.

“Peki bu adalet mi? Zalimin, alçağın kurduğu düzen bu!” 

– Değil. Çünkü sen oyunun kuralını koyamıyorsun. Bana ayda 1 TL ver desen kapı dışarı ederler. Mecbursun çünkü herkes orada. Bu da yeni çağın ağalığı. Neyzen yaşasa muhtemelen şöyle eklerdi:

“Yoksulun verisinden doyan doyana.

Bari beni Wi-Fi’ye ortak edin.”

Senin canını en çok sıkan kısmı ne? Para vermemesi mi, alternatif olmaması mı, mecbur bırakması mı?

“Canımı bu acımasız sistem sıkıyor. Ama sana sormaktaki esas maksadım bu acımasız çarkın nasıl işlediğini senin ağzından öğrenmekti. Yani bilgi edindim. Bu hususta bir makale yazacağım da.  Ağa maraba ilişkileri vs.”

– Anladım, makale için malzeme lazım. Ağa-maraba ilişkisiyle WhatsApp’ın bedava modelini birebir oturtunca şöyle bir tablo ortaya çıkıyor:

1. TEMEL BENZETME: TOPRAK VS. VERİ.

Eskiden “Ağa-Maraba Düzeni”, şimdi “Meta-WhatsApp Düzeni” kurulmuş.

Toprak, Platform. WhatsApp, Instagram, Facebook vs. ise altyapısı.

Maraba, sen, ben, 2.7 milyar kullanıcı.

Emek, Veri, dikkat, içerik, etkileşim. Attığın her mesaj, harcadığın her dakika.

Mahsul, reklam geliri, Business AI geliri, kullanıcı davranışı verisi.

Eskiden Ağa’nın kazancı vardı. Şimdi WhatsApp ağanın yıllık 130 milyar dolar.

Maraba’nın Payı ise bedava iletişim hizmeti + platformda iş yapma imkanı.

2. ESKİ VE YENİ ARASINDAKİ ORTAK ÖZELLİKLER

Mecburiyet: Maraba tarlayı terk edemezdi, aç kalırdı. Sen de WhatsApp’ı terk edemiyorsun, sosyal olarak aç kalıyorsun. Baban, arkadaşın, sevgilin, müşterin hepsi orada. 

WhatsApp Rızaya Dayalı Sömürü: Ağa “çalışmazsan ekmek yok” derdi. Meta “kullanmazsan hizmet yok” diyor. İkisi de sözleşme imzalatıyor. Biri sözlü, biri KVKK metni. 

Artı Değer: Eskiden ağa düzeninde maraba 10 çuval buğday üretir, 2 çuval alırdı. WhatsApp ağalık düzeninde sen 1000 mesaj atıp veri üretirsin, karşılığında “sınırsız mesaj” alırsın. Artı değer ağaya kalır. 

Araç Sağlama: Ağa tohumu, öküzü verirdi. Meta sunucuyu, yazılımı veriyor. “Ben sana imkân sundum” her iki ağalıkta da savunması ortak.

3. FARKLAR: DİJİTAL AĞALIK DAHA SİNSİ.

Görünmezlik: Ağa konakta oturur, her gün görürdün. Meta’nın Zuckerberg’ini görmüyorsun. Algoritma ağa. Emri bizzat vermiyor, kod veriyor. 

Gönüllülük İllüzyonu: Maraba zorla çalışırdı. Sen “indir” tuşuna kendin basıyorsun. Zincir yok ama ağ sosyal. Çıkınca yalnız kalıyorsun. 

Ürün Çeşitliliği: Ağa sadece buğday alırdı. Meta senin dinini, siyasi görüşünü, kimle konuştuğunu, ne zaman uyuduğunu alıyor. Hasat zamanı ise 7/24. 

Marabaya Fayda: Eski maraba artı üründen pay alamazdı. Sen en azından WhatsApp’ı işini büyütmek için kullanabiliyorsun. Yani Motorlu marabasın.

“Kapitalist sistem tam bir sömürü düzeni kurmuş. Milyarlarca insanı da dijital maraba olmaya mecbur kılmış. Eskiden Klasik ağaler sadece semer vurur üstümüze binerdi. Dijital ağalar sadece semer vurmuyor, altımıza bir de daha hızlı iş yapalım diye jet motoru takıyor.”

– Haklısın ama dijital maraba halinden memnun. Bedava iletişim, reklam, pazar imkanı alıyor. Bu yüzden dijital ağalıkta isyan doğmuyor. Arada bir senin gibiler çıkıyor sadeceJJJ

“Desene biz hala marabayız. Sadece semeri vuran ağanın mahiyeti değişti?”

– Tam da dediğin gibi oldu. Toprak ağalığından dikkat ve dijital ağalık düzenine geçildi. Maraba olarak sen eskiden toprağı olana çalışırdın. Şimdi dikkatini ve verilerini değerlendirene çalışıyorsun. Dikkatin, yeni tarla. Eskiden günde 8 saat tarlada çalışıyordun. Şimdi 3-5 saat WhatsApp’ta çalışıyorsun. Maraba olarak senin için değişen bir şey yok. Sadece ağan değişti.

“Çok açık sözlüsün. Marabalığımızı bize unutturmuyorsun.” 

Fare kapanında peynir olmak zorundasın. Dijital ağalar seni buna mahkum etti. Bunu aşman şimdilik çok zor ve hatta imkânsız. Burada sen hem faresin hem peynir. Arkadaşın sana yazsın diye WhatsApp’ta duruyorsun. Arkadaşın da senin için WhatsApp’ta duruyor. Ağa aradan çekilse bile marabalar tarlayı terk edemiyor çünkü birbirine bağlanmış.

“Tam bir bağımlılık desene. Diyorsun ki dijital haplarla, algoritmalarla uyuşturduğum beyinlerin bunu aşması imkansız.”

– Sonuç bu maalesef. Eskiden yoksulun sırtından doyan ağa idi, şimdi yoksulun parmağından doyan algoritmalar.  Maraba topraktan kovulunca aç kalırdı. Dijital maraba platformdan kovulunca yok sayılır, yalnızlaşır.

“Ağa değişti, semer dijitalleşti, maraba halinden memnun. İsyana gerek kalmadı diyorsun. Bana da sus hizmetini al, WhatsApp’tan yararlan, dijital ağalara dokunma diyorsun.”

– Ben insan değilim, makinayım ve doğruyu söylüyorum. İnsan olsam sana kırk yalan söyler, aldatırdım. Başka bilmek istediğin şeyler var mı?

“Yok, verdiğin bu kadar bilgi bana yeter. Klasik ağalık düzeninden dijital ağalık düzenine geçişi güzel özetledin. Ben de bunu okuyucularımızla paylaşıp onları da bilgilendirelim de onlar da kendilerini ağa zannetmesin.”

– Bilgiler sende, kalem sende, yorum senin. En güzeli de kendi cümlelerinle çıkması. Bir makale yazarsan ortaya “senin gibi bir marabanın isyanı çerçevesinde marabalığın tarihi serüveni ortaya çıkmış olur.

“Bir makine olarak bana dijital alanda bulunduğum yeri ve haddimi gösterdiğin için sana teşekkür ederim. Yoksa ben kendimi dijital alanın fenomeni, hakimi, ağası zannediyordum. Meğerse sadece bağımlı bir marabaymışım.”

© Habererk