Kazakistan, 15 Mart’ta yapılan referandumla anayasasını değiştirdi. Gözlemciler oyların %87’sinin değişim yönünde olduğu referandumun son derece şeffaf ve demokratik bir ortamda gerçekleştirildiğini raporlardılar. Kazakistan, Özbekistan, Kırgızistan ve Azerbaycan’da yapılan seçimlerle ilgili gözlemci raporları da aynı minvalde. Bu devletler için ‘’tam manasıyla demokratikler’’ diyemeyiz ama her seçimin bir öncekinden demokratik olduğu muhakkak. Aksi halde sayıları bini geçen Batılı gözlemciler ortalığı ayağa kaldırırdı.

Mesela gözlemciler ülkeye girişlerine izin verilmediğinden Türkmenistan’daki seçimleri gözlemleyemiyorlar. Tacikistan seçimleri için ‘’şeffaf ve demokratik’’ gibi ifadeler kullanmıyorlar. TDT üyesi devletler demokratikleşmede diğerlerinden öndeler.

Türk devletlerinde demokrasi kültürünün yavaş gelişmesinin asıl nedeni, yerel demokrasinin olmaması. Yerel yönetimlerin hiç olmadığı veya mülki idarenin bünyesinde olduğu ülkeler var. Yerel yönetimlerin olduğu ülkelerde de seçim yok atama var. Oysa belediye meclisleri, il genel meclisleri ve yerel yönetimler demokrasinin halka mal edilmesi açısından elzemdir.

Yeni anayasanın en önemli maddelerinden biri Kazakçanın devlet dili, Kazakça ve Rusçanın resmi diller olarak tanımlanması. Kazaklar bağımsızlıklarını kazandıktan sonra, zamana yayarak, Rusya’yı ve yerel Rusları rahatsız etmeden Kazakçayı yaygınlaştırmayı hedefleyen adımlar attılar.

Bağımsızlık ilan edildiğinde resmi dil ve eğitim dili Rusçaydı. Ruslar Kazaklardan kalabalıktı. Şehirli Kazak gençlerin çoğu ya Kazakça bilmiyordu ya da evde konuşacak kadar sınırlı biliyordu. Rusçayı aksansız konuşmak statü sebebiydi. Sosyal ortamlarda Kazakça konuşanlar ayıplanırdı. Kazaklar önce Kazakçayı Rusçayla eşit statüde resmi dil yaptılar. Devlet kurumlarının kendi aralarındaki ve diğer devletlerle yazışmaları iki dille yapılmaya başlandı. Kazakça eğitim veren okullar ve üniversiteler kuruldu.

Anayasa değiştirilerek cumhurbaşkanı adaylarının ve devlet memuru olacakların (görevde olanların değil) Kazakça bilmesi zorunlu kılındı. Terfilerde Kazakça bilmek en önemli kriterlerden biri oldu. Öyle ki Rus kökenli bürokratlar dahi Kazakça öğrendi. Bu siyasetler Kazakçayı yaygınlaştırırken SSCB döneminde dört memurdan sadece birinin Türk olduğu devleti Türkleştirdi.

Kazakistan, Kazak nüfusu arttırmak için, yurtdışındaki Kazaklara yurda döndükleri takdirde vatandaşlık, ev, arsa, tarla ve iş garantisi veren bir teşvik programı ilan etti. Programa göre Kazakça konuşanlar Kazak kabul edilecekti. Yurtdışında çok fazla Kazak olmadığından bu program fiiliyatta Kazakça yerine Türkçe esas alınarak uygulandı. Yani ‘’Kazağım’’ diyen Özbekler, Kırgızlar, Tatarlar, Başkurtlar, Karakalpaklar, Türkmenler ve Uygurlar, yani çekik gözlü Türkler, Türkçenin bir lehçesini konuşabiliyorlarsa Kazakça konuşuyor kabul edilerek vatandaş yapıldılar. Sunulan cazip olanaklar nedeniyle Kazak vatandaşı olan bu insanlar, kazanımlarını kaybetmemek için Kazakça öğrendiler.

Kazakça eğitim veren okulların ve üniversitelerin sayısı sürekli arttırıldı. Önce Nazarbayev sonra onu örnek alan devlet adamları toplantılarda ve halka hitaplarında önce Rusça sonra Kazakça konuşmaya başladılar. Bir sonraki aşamada halka hitaplar Kazakça yapılmaya başlandı.

Yeni anayasanın yürürlüğe girmesiyle birlikte, diğer ülkelerle yazışmalar ve devlet kurumları arasındaki yazışmalar Kazakça yapılacak. Devlet adamları uluslararası toplantılarda ve sadece kamu görevlilerinin katıldığı programlarda Kazakça konuşacaklar. Ama devletle halk arasındaki ilişkilerde Rusça ve Kazakça eşit statüde olacak. Mesela mahkemelerde avukatlar ve sanıklar savunmalarını iki dilden tercih ettikleriyle yapabilecekler. Örneğin vatandaşları ilgilendiren resmi belgeler ve noter evrakları iki dilli olacak.

Anayasa’da ikinci en önemli değişiklik başkanlık sisteminin güçlendirilmesi oldu. Cumhurbaşkanına anayasa ve kanun kuvvetinde kararname çıkarma yetkisi verildi. (Bizde kanun kuvvetinde kararname çıkarma yetkisi var) Cumhurbaşkanı yardımcısı makamı oluşturuldu. Cumhurbaşkanı yardımcısını cumhurbaşkanı atayacak, meclis onaylayacak. Meclis onaylamazsa cumhurbaşkanının meclisi fesih etme yetkisi var. (Bizde fesih erken seçime gitmek anlamına geliyor) Kazakistan’da erken seçim cumhurbaşkanlığı için yok, meclis için var.

Cumhurbaşkanı vatana ihanet dışında mesela yolsuzluk yaptığı için soruşturulamayacak ve yargılanamayacak. Görevdeki ve emekli cumhurbaşkanlarının ve ailelerinin bütün masraflarını limite bağlı olmaksızın devlet karşılayacak.

Anayasa’daki ‘’Cumhurbaşkanı sadece bir dönem (yedi yıl) görev yapar’’ ifadesi, Tokayev’in 2029 yılında bitecek olan birinci dönemini sıfırlıyor. Tokayev yeni anayasayla yapılacak olan 2029 seçimlerinde de aday olabilecek. İcracı cumhurbaşkanlığının süreyle sınırlanmasını yanlış buluyorum. Seçimler demokratik olduktan ve halk oy verdikten sonra neden seçme ve seçilme hakkı kısıtlansın?

Hele cüz ve kabile bağlarının son derece kuvvetli olduğu Kazakistan’da bu uygulama son derece yanlış. Cumhurbaşkanın görev süresi sınırlı olduğunda, gelecekte bu göreve talip olmayı planlayanlar birbirlerinin kuyusunu kazmaya başlarlar. Bundan devlet zarar görür. Oysa cumhurbaşkanının uzun yıllar görevde kalacağı düşünüldüğünde enerji iç mücadeleye değil ülkeye hizmet ederek halkın ve cumhurbaşkanının gözüne girmeye harcanır.

Cumhurbaşkanına anayasa hükmünde kararname çıkarma yetkisinin verildiği ikinci bir ülke yok. Bu yetki meclisi tamamen işlevsiz kılıyor. Cumhurbaşkanının ve ailesinin masraflarının ömür boyu karşılanmasının amacı, rüşveti ve kayırmacılığı önlemek. Nazarbayev büyük bir devlet adamı. Şuurlu bir Türk milliyetçisi. Maalesef ailesi ve sülalesi çok geniş. Yakın ve uzak akrabalarının yaptıkları yüzünden yıprandı. Tokayev SSCB döneminden kalma bir devlet adamı. Çok önemli görevler yaptı, yapıyor. ‘’Şahsıyla ve ailesiyle ilgili en ufak bir rüşvet ve kayırma iddiası gündem olmadı’’ desem yalan olmaz.

Vatana ihanet dışında yargılanmama kuralının, görev süresinin sınırlanmasıyla ilgili olduğunu düşünüyorum. Devlet Başkanlarının ömür boyu görevde kalmak için her yola başvurmalarının başlıca nedeni, güçlerini kaybettiklerinde hapse atılacaklarını veya hapisten kurtulmak için yurtdışına kaçmalarının gerekeceğini düşünmeleri. Bu düzenlemeyle bu risk ortadan kaldırılarak devlet başkanları rahatlatılıyor. (Kırgızistan’ın iki devlet başkanı ülkelerine dönemiyor, üçü hapiste yattı. Kazakistan’ın iki başbakanı ülkelerine dönemiyor ikisi cezaevinde)

Yeni Anayasa’da üyelerinin %25’i cumhurbaşkanı tarafından atanan senato müessesinin yer almaması, demokratikleşme ve kuvvetler ayrılığı yolunda atılan ciddi bir adım. Yeni Anayasa’da meclis yerine kurultay ifadesi kullanıldığından, Kazakistan parlamentoyu kurultay kelimesiyle tanımlayan ilk Türk cumhuriyeti oldu. Darısı başta Türkiye, diğer Türk devletlerinin başına.  

© Habererk