Η πρόσφατη εκτόξευση του Artemis II, μιας δεκαήμερης διαστημικής αποστολής των ΗΠΑ που στέλνει τέσσερις αστροναύτες σε τροχιά γύρω από τη Σελήνη, σηματοδοτεί την επιστροφή ανθρώπων στο διάστημα πέρα από τη γήινη τροχιά μετά από πολλές δεκαετίες. Θέτει, όμως, εκ των πραγμάτων ένα κρίσιμο γεωπολιτικό ερώτημα. Σε μια περίοδο όπου το διεθνές δίκαιο παραβιάζεται συστηματικά - με τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, τη γενοκτονία στη Γάζα, την απαγωγή του Προέδρου της Βενεζουέλας και τους βομβαρδισμούς των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ στο Ιράν και τον Λίβανο, ενέργειες που παραβιάζουν τον Καταστατικό Χάρτη του ΟΗΕ - και η διεθνής νομιμότητα δεν τηρείται στη Γη, πώς θα διασφαλιστεί η τήρησή της στο διάστημα;

Το διάστημα έχει πάψει πλέον να είναι αποκλειστικά πεδίο επιστημονικής έρευνας, και με την προγραμματισμένη επιστροφή στη Σελήνη και τη φιλοδοξία για μόνιμη ανθρώπινη παρουσία εκεί, μετατρέπεται σταδιακά σε ένα νέο πεδίο αντιπαραθέσεων όπου διασταυρώνονται γεωπολιτικά και οικονομικά συμφέροντα. Το μήλον της έριδος είναι ο νότιος πόλος της Σελήνης, που θεωρείται κρίσιμη περιοχή για το μέλλον της διαστημικής εξάπλωσης και οικονομίας. Οι μόνιμα σκιεροί κρατήρες του νότιου πόλου λειτουργούν ως φυσικά “ψυγεία”, όπου έχει διατηρηθεί νερό σε μορφή πάγου για δισεκατομμύρια χρόνια, ένα στοιχείο κρίσιμο για τη μελλοντική ανθρώπινη παρουσία στο διάστημα, μιας και μπορεί να μετατραπεί σε πόσιμο νερό, οξυγόνο και σε καύσιμα για διαστημικές αποστολές. Με άλλα λόγια, η Σελήνη μπορεί να αξιοποιηθεί για την εξόρυξη πόρων και να λειτουργήσει ως μόνιμος κόμβος εκτοξεύσεων και ανεφοδιασμού για την ανθρώπινη επέκταση πέρα από τη Γη.

Στο πλαίσιο αυτό διαμορφώνεται ήδη ένας νέος διπολικός ανταγωνισμός μεγάλων δυνάμεων, θυμίζοντας μας την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου. Από τη μία πλευρά, οι Ηνωμένες Πολιτείες, μέσω του προγράμματος Artemis, επιδιώκουν τη δημιουργία μιας διαρκούς ανθρώπινης παρουσίας κοντά στον νότιο πόλο της Σελήνης. Το πρόγραμμα στηρίζεται σε ένα ευρύ δίκτυο διεθνών συνεργασιών, με περισσότερες από 50 χώρες, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα, να έχουν προσχωρήσει στα Artemis Accords, που αποτελούν ένα σύνολο αρχών που ρυθμίζουν ζητήματα όπως η ειρηνική χρήση του διαστήματος, η ανταλλαγή δεδομένων και η αξιοποίηση διαστημικών πόρων. Από την άλλη πλευρά, η Κίνα, σε συνεργασία με τη Ρωσία, προωθεί τη δημιουργία Σεληνιακής βάσης επίσης κοντά στο νότιο πόλο, της International Lunar Research Station (ILRS). Και αυτή η πρωτοβουλία είναι ανοιχτή σε διεθνείς συνεργασίες και ήδη συμμετέχουν 17 χώρες.

Επισήμως, τόσο οι ΗΠΑ όσο και η Κίνα υποστηρίζουν ότι δεν διεκδικούν εδαφική κυριαρχία στη Σελήνη, όπως ακριβώς απαιτεί η Συνθήκη του Διαστήματος (OST) του 1967, η οποία απαγορεύει την «εθνική ιδιοποίηση» ουρανίων σωμάτων. Ωστόσο, πίσω από αυτή τη φαινομενική αποδοχή της διεθνούς νομιμότητας, αμφισβητείται επί της ουσίας ο OSΤ σε ότι αφορά στο νομικό καθεστώς της εξόρυξης διαστημικών πόρων. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, ήδη από το 2015, έχουν υιοθετήσει νομοθεσία που επιτρέπει σε ιδιωτικές εταιρείες να εξορύσσουν και να κατέχουν πόρους της Σελήνης και άλλων ουρανίων σωμάτων, μια απόφαση που συζητείται έντονα κατά πόσο είναι συμβατή με τον OST. Η αμερικανική ερμηνεία είναι ότι η απαγόρευση ιδιοποίησης αφορά το έδαφος και όχι τους πόρους που εξάγονται από αυτό. Από την άλλη, η Κίνα τονίζει ότι η εκμετάλλευση των διαστημικών πόρων θα πρέπει να ρυθμίζεται μέσα από πολυμερείς διεθνείς διαδικασίες, ιδίως στο πλαίσιο του ΟΗΕ. Πρόκειται δηλαδή για δύο διαφορετικά μοντέλα, που ανάγονται σε διαφορετικά κοινωνικο-οικονομικά πρότυπα: ένα πιο εμπορικό μοντέλο που αφήνει περιθώρια ιδιωτικής κερδοφορίας και ένα πιο κρατικά ελεγχόμενο μοντέλο με έμφαση στις εθνικές προτεραιότητες.

Σε αυτό το αμφισβητούμενο νομικό περιβάλλον προστίθενται και οι πιέσεις για αλλαγή των κανόνων του διεθνούς δικαίου από πλήθος ιδιωτικών διαστημικών εταιρειών, που σε αντίθεση με τα κράτη, λειτουργούν πρωτίστως με ιδιωτικοοικονομικά κριτήρια και με στόχο την εμπορική εκμετάλλευση και την αύξηση της κερδοφορίας τους. Αυτό δημιουργεί μία αντίθεση με το ισχύον διεθνές δίκαιο όσον αφορά στη νομιμότητα ιδιοποίησης διαστημικών πόρων, στην οποία προσβλέπουν. Επιπλέον, η Συνθήκη του Διαστήματος του 1967 προβλέπει ότι τα κράτη φέρουν την ευθύνη για τις δραστηριότητες των ιδιωτικών φορέων τους. Ωστόσο, στην πράξη, η ταχύτητα της τεχνολογικής και επιχειρηματικής εξέλιξης συχνά υπερβαίνει την ικανότητα των κρατών να ασκήσουν αποτελεσματική εποπτεία, και υπάρχουν ήδη παραδείγματα όπου ιδιωτικές εταιρείες έχουν λειτουργήσει χωρίς να λάβουν υπόψη τους κανόνες ασφαλείας που έχουν θέσει διεθνείς οργανισμοί, όπως το COSPAR, για την προστασία του πλανητικού περιβάλλοντος. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η ισραηλινή ιδιωτική αποστολή Beresheet, που, μεταξύ άλλων, μετέφερε ιδιαίτερα ανθεκτικούς μικροοργανισμούς tardigrades και η οποία συνετρίβη στη Σελήνη το 2019, αναδεικνύοντας τα κενά στους μηχανισμούς εποπτείας και τις ανησυχίες για πιθανή βιολογική επιμόλυνση του φεγγαριού.

Είναι φανερή η προσπάθεια αλλαγής ή παράκαμψης των υφιστάμενων κανόνων του διεθνούς δικαίου του διαστήματος, με στόχο τη «φιλελευθεροποίησή» του και το άνοιγμά του στην ιδιωτική εκμετάλλευση διαστημικών πόρων. Πέρα από την ηθική και φιλοσοφική διάσταση του ζητήματος, μια τέτοια εξέλιξη ενέχει σημαντικούς κινδύνους για την ισότιμη πρόσβαση στους διαστημικούς πόρους, τη βιωσιμότητα του διαστημικού περιβάλλοντος, ακόμα και για τη διεθνή ειρήνη. Από τη μία πλευρά, η εμπορική πίεση μπορεί να οδηγήσει σε ανεξέλεγκτη εκμετάλλευση πόρων, χωρίς σαφές και κοινά αποδεκτό ρυθμιστικό πλαίσιο, με συνέπειες που ενδέχεται να θυμίζουν τη φρενίτιδα του χρυσού στην Αμερική του 19ου αιώνα. Από την άλλη, είναι πιθανό να δημιουργηθούν εγκαταστάσεις, υποδομές και ζώνες δραστηριότητας στη Σελήνη, οι οποίες, χωρίς να συνιστούν επίσημη κυριαρχία, θα λειτουργούν στην πράξη ως τέτοιες, ενισχύοντας τον κίνδυνο συγκρούσεων μεταξύ των δυνάμεων που θα επιδιώξουν την εκμετάλλευση των πόρων. Επιπλέον, οι λεγόμενες «ζώνες ασφαλείας» (όπως προβλέπονται στα Artemis Accords) γύρω από σεληνιακές εγκαταστάσεις, παρότι παρουσιάζονται ως τεχνικά μέτρα αποφυγής συγκρούσεων, εγείρουν ερωτήματα ως προς το κατά πόσο μπορούν να εξελιχθούν σε μηχανισμούς κυριαρχίας περιοχών.

Ένας χρήσιμος και διδακτικός παραλληλισμός της προσπάθειας μόνιμης επέκτασης του ανθρώπου στο διάστημα, είναι οι μεγάλες θαλάσσιες εξερευνήσεις των Ευρωπαίων από τον 15ο αιώνα και μετά. Ενώ ξεκίνησαν ως εγχειρήματα διεύρυνσης της γνώσης και του εμπορίου, πολύ σύντομα, η επέκταση προς Δύση και Ανατολή συνοδεύτηκε από την εξόντωση ή περιθωριοποίηση ιθαγενών πληθυσμών, από την καταστροφή πολιτισμών, αλλά και από βαθιές οικολογικές μεταβολές: εισαγωγή ξενικών ειδών, αποψίλωση δασών, εξάντληση φυσικών πόρων και υποβάθμιση οικοσυστημάτων.

Τα καταστροφικά αποτελέσματα αυτής της επέκτασης οφείλονται στο γεγονός ότι οι ευρωπαϊκές θαλασσοπόρες δυνάμεις επιδόθηκαν σε έναν σκληρό ανταγωνισμό για την ιδιοποίηση του πλούτου των νέων περιοχών, χρησιμοποιώντας κάθε διαθέσιμο μέσο - από την αποικιοκρατική επιβολή μέχρι την οργανωμένη πειρατεία - ενώ οι όποιοι κανόνες διαμορφώνονταν εκ των υστέρων για να νομιμοποιήσουν τις πρακτικές αυτές.

Αν και η αναλογία με την ανθρώπινη επέκταση στη Σελήνη δεν είναι φυσικά απόλυτη, η έλλειψη αυστηρών ρυθμιστικών κανόνων που θα προκύψει από πιθανή απαξίωση του διεθνούς δικαίου του διαστήματος, θα οδηγήσει πιθανώς σε παρόμοια αποτελέσματα: από την μία άνιση πρόσβαση στους διαστημικούς πόρους και αποκλεισμός όσων δεν διαθέτουν την απαραίτητη τεχνολογική και πολιτική ισχύ, και από την άλλη ανταγωνισμοί και πιθανές σοβαρές συγκρούσεις μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων, που ιστορικά έχουν προκαλέσει τεράστιες περιβαλλοντικές και ανθρωπιστικές καταστροφές.

Αν δεν υπάρξουν έγκαιρες και σαφείς ρυθμίσεις και κανόνες για την αξιοποίηση των διαστημικών πόρων και για την οργανωμένη παρουσία διαφορετικών κρατών ή συμμαχιών στη Σελήνη - που θα μπορούσε να επιτευχθεί μόνο μέσω των θεσμικών καναλιών του ΟΗΕ, όπως η Επιτροπή για τις Ειρηνικές Χρήσεις του Διαστήματος (COPUOS) - η πρόσβαση στη Σελήνη και στους πόρους της δεν θα καθοριστεί από τις αρχές του διεθνούς δικαίου, αλλά από την ισχύ εκείνων που θα φτάσουν πρώτοι.

Στην παρούσα διεθνή συγκυρία, όπου οι μεγάλες δυνάμεις παραβιάζουν ή ερμηνεύουν κατά το δοκούν τους κανόνες του διεθνούς δικαίου, η προσδοκία ότι το διάστημα θα αποτελέσει ένα ρυθμισμένο, συνεργατικό και ειρηνικό πεδίο ανάπτυξης ανθρώπινης δραστηριότητας είναι – προς το παρόν - μάλλον ανεδαφική.

*Καθηγητής Τμήματος Φυσικής ΑΠΘ, τέως Πρόεδρος του ΕΑΑ, Μέλος του Ινστιτούτου Αλέξης Τσίπρας

© EFSYN