Tekno-oligarklarla toplumsal sözleşme mümkün mü?
Toplumsal sözleşme, yüzlerce yıldır birey ile otorite arasındaki ilişkiyi ve modern devlet olgusunun doğuşunu tanımlamaya çalışan en belirleyici kavramlardan birisi.
Toplumsal ve siyasal bir varlık olan insan “nasıl oluyor da bir üst otoriteye kendisini kontrol etme, gerekirse cezalandırabilme yetkisini gönüllü olarak devrediyor” diye sorduğumuzda Thomas Hobbes’tan, John Locke’a ve Jean-Jacques Rousseau’ya kadar uzanan bir ekolün “ortak rıza” üzerinde durduğunu görüyoruz. Hobbes açısından bu rızayı sağlayan motivasyon güvenlik ihtiyacıyken, Locke doğal hakların korunmasına, Rousseau ise özgürlük ve eşitlik misyonuna vurgu yapmakta.
Hepsinin sorusu aynı; “İnsanlar neden ve hangi koşullarda bir üst otoriteye yönetme kendilerini yönetme yetkisi verir?” Cevap da benzer nitelikte: Devlet dirlik, düzen ve güvenlik sağlayacak, bireyler de ortak rıza göstererek üst otoritenin koyduğu kurallara uymayı kabul edecek.
Kuşkusuz toplumsal sözleşme, milyonlarca insanın altına imza koyduğu somut, kağıttan bir belge değildi. Kavram, siyasi meşruiyetin temelini açıklamaya çalışan felsefi bir varsayım olmakla beraber modern devletin ve vatandaşlık haklarının gelişiminde önemli bir düşünsel zemin oluşturuyordu.
Sanayi toplumunun doğuşuna paralel olarak gelişen modern siyasi sistemde farklı rejimlerin ve siyasal sistemlerin meşruiyet kaynağı da farklılaşmaktaydı. Cumhuriyetler, teolojik otoriteler, meşruti monarşiler, demokrasiler, otokrasiler vs. hepsi bir ağızdan toplumsal sözleşmeye atıf yapsa da, yasallıklarını ve meşruiyetlerini başka kaynaklara dayandırıyorlardı.
Sanayi toplumu devleti, sanayi sonrası ise bireyi öncelese de, sözleşme ile ilgili bir sorun çıkartmadan gelişimine devam etti. Bugün ise şartlar farklılaşıyor ve hepimiz bu sözleşmenin niteliğini yeniden düşünmek durumundayız. Zira artık hayatımızı düzenleyen, tercihlerimizi etkileyen, davranışlarımızı yönlendiren güç sadece devlet dediğimiz yapıdan ibaret değil.
Google, Meta, Microsoft, OpenAI, Anthropic gibi küresel teknolojik şirketler milyarlarca insanın psikolojisinden politik davranışlarına, bilgiye erişiminden ekonomik tercihlerine, toplumsal ilişkilerinden bireysel kanaatlerine kadar uzanan geniş bir alanda devletten daha etkili. Lakin bu şirketlerin sahipleri, yöneticileri seçimle işbaşına gelmiyorlar; onlara üzerimizde sahip oldukları yetki ve etkiyi devretme konusunda........
