menu_open Columnists
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close

Tekno-oligarklarla toplumsal sözleşme mümkün mü?

51 0
12.10.2026

Toplumsal söz­leşme, yüzlerce yıldır birey ile otorite arasındaki iliş­kiyi ve modern devlet olgusunun doğuşunu tanımlamaya çalışan en belirleyici kavram­lardan birisi.

Toplum­sal ve siyasal bir varlık olan insan “nasıl olu­yor da bir üst otorite­ye kendisini kontrol etme, gerekirse cezalandırabilme yetkisini gönüllü olarak devredi­yor” diye sorduğumuzda Thomas Hobbes’tan, John Locke’a ve Je­an-Jacques Rousseau’ya kadar uzanan bir ekolün “ortak rıza” üzerinde durduğunu görüyoruz. Hobbes açısından bu rızayı sağla­yan motivasyon güvenlik ihtiya­cıyken, Locke doğal hakların ko­runmasına, Rousseau ise özgürlük ve eşitlik misyonuna vurgu yap­makta.

Hepsinin sorusu aynı; “İn­sanlar neden ve hangi koşullarda bir üst otoriteye yönetme kendile­rini yönetme yetkisi verir?” Cevap da benzer nitelikte: Devlet dirlik, düzen ve güvenlik sağlayacak, bi­reyler de ortak rıza göstererek üst otoritenin koyduğu kurallara uy­mayı kabul edecek.

Kuşkusuz toplumsal sözleşme, milyonlarca insanın altına imza koyduğu somut, kağıttan bir bel­ge değildi. Kavram, siyasi meşrui­yetin temelini açıklamaya çalışan felsefi bir varsayım olmakla bera­ber modern devletin ve vatandaş­lık haklarının gelişiminde önemli bir düşünsel zemin oluşturuyordu.

Sanayi toplumunun doğuşuna pa­ralel olarak gelişen modern siyasi sistemde farklı rejimlerin ve siya­sal sistemlerin meşruiyet kayna­ğı da farklılaşmaktaydı. Cumhuri­yetler, teolojik otoriteler, meşruti monarşiler, demokrasiler, otokra­siler vs. hepsi bir ağızdan toplum­sal sözleşmeye atıf yapsa da, yasal­lıklarını ve meşruiyetlerini başka kaynaklara dayandırıyorlardı.

Sanayi toplumu devleti, sanayi sonrası ise bireyi öncelese de, söz­leşme ile ilgili bir sorun çıkartma­dan gelişimine devam etti. Bugün ise şartlar farklılaşıyor ve hepimiz bu sözleşmenin niteliğini yeniden düşünmek durumundayız. Zira ar­tık hayatımızı düzenleyen, tercih­lerimizi etkileyen, davranışları­mızı yönlendiren güç sadece dev­let dediğimiz yapıdan ibaret değil.

Google, Meta, Microsoft, OpenAI, Anthropic gibi küresel teknolojik şirketler milyarlarca insanın psi­kolojisinden politik davranışları­na, bilgiye erişiminden ekonomik tercihlerine, toplumsal ilişkilerin­den bireysel kanaatlerine kadar uzanan geniş bir alanda devletten daha etkili. Lakin bu şirketlerin sa­hipleri, yöneticileri seçimle işbaşı­na gelmiyorlar; onlara üzerimizde sahip oldukları yetki ve etkiyi dev­retme konusunda........

© Dünya