Bilim insanları, yaşamın cansız kimyasal maddelerin zamanla karmaşık yapılara dönüşmesiyle ortaya çıkmış olabileceği olasılığına odaklanır. Bu alandaki bilimsel yaklaşımların temelini ise abiyogenez mekanizmasını açıklayan kimyasal evrim yaklaşımı oluşturur. Bu sürecin nerede ve hangi koşullarda gerçekleşmiş olabileceğine dair çeşitli kuramlar mevcuttur: Okyanusların derinliklerindeki sıcak su kaynaklarından kil minerallerinin yüzeylerine, hatta uzaydan Dünya’ya taşınmış olabilecek organik moleküllere kadar uzanan bu kuramların her biri, yaşamın kökenine dair farklı bir olasılığı tartışmaya açar.

Bu kuramların en eskilerinden biri olan abiyogenez ya da kimyasal evrim yaklaşımına göre, erken Dünya’da bulunan basit kimyasal maddeler, enerji kaynaklarının etkisiyle zamanla daha karmaşık organik moleküllere dönüşmüş ve böylelikle yaşamın temel yapı taşları oluşmuştur. Bir başka yaklaşım olan RNA dünyası kuramı ise ilk canlı sistemlerin merkezinde RNA benzeri moleküllerin bulunduğunu öne sürer. Bu hipoteze göre RNA hem genetik bilgi taşıyabilen hem de kimyasal reaksiyonları hızlandırabilen bir molekül olduğu için yaşamın erken aşamalarında önemli bir rol oynamış olabilir. Bir diğer görüş, önce genetik moleküllerin değil, basit kimyasal reaksiyon ağlarının ortaya çıktığını savunan metabolizma öncelikli yaklaşımdır. Bu kurama göre ilkel metabolik süreçler zamanla daha karmaşık hale gelmiş ve sonrasında da genetik sistemler gelişmiştir.

Bilim tarihinin en bilinen görüşlerinden biri de yaşamın atmosferdeki yıldırımlar aracılığıyla tetiklenmiş olabileceği fikridir. Bu yaklaşıma göre, erken Dünya atmosferindeki gazlar yıldırımların sağladığı yüksek enerjiyle tepkimeye girmiş ve yaşam için gerekli olan amino asitler gibi organik bileşikleri oluşturmuştur.

Yaşamın başlangıcını açıklamaya çalışan bir başka fikir ise lipit dünyası kuramıdır. Bu yaklaşıma göre yağ benzeri moleküller suda kendiliğinden zar yapıları oluşturabilir ve bu zarlar, kimyasal reaksiyonların gerçekleşebileceği küçük hücre benzeri yapılar meydana getirmiş olabilir. Buna benzer şekilde, bazı araştırmacılar da kil minerallerinin önemli bir rol oynamış olabileceğini savunan kil kristali kuramını öne sürmüştür. Bu görüşe göre kil yüzeyleri organik moleküllerin oluşmasına ve düzenli biçimde bir araya gelmesine yardımcı olmuş olabilir.

Son olarak panspermi olarak bilinen kuram, yaşamın Dünya’da başlamamış olabileceğini ve uzaydan gelen mikroorganizmalar ya da organik moleküller aracılığıyla gezegenimize taşınmış olabileceğini ileri sürer. Ancak bu yaklaşım yaşamın nasıl ortaya çıktığını açıklamaktan çok, başlangıç yerinin Dünya dışında olabileceğini öne sürer.

MARS’TAN GELEN YAŞAM TOHUMLARI

Biliminsanlarının bugün en olası gördüğü senaryolardan biri olan hidrotermal baca kuramına göre, okyanusların derinliklerindeki sıcak su kaynaklarının bulunduğu bölgelerde deniz tabanından çıkan sıcak ve mineralli su, kimyasal maddeler açısından çok zengin olduğu ve sürekli enerji sağladığı için, bu ortamda basit kimyasal moleküller zamanla birleşerek daha karmaşık organik moleküller oluşturmuş olabilir. Kayaların içindeki küçük gözenekler de bu moleküllerin bir arada kalmasına ve reaksiyonların gerçekleşmesine yardımcı olmuş olabilir. Zamanla bu moleküllerin zarla çevrili küçük yapılara dönüşerek ilk hücrelerin ortaya çıkmasına yol açtığı düşünülmektedir. Yani aslında hemen hemen her kuramın hemfikir olduğu şey yaşamın bir anda oluşmak yerine milyonlarca yıl süren yavaş bir kimyasal süreç sonunda ortaya çıkmış olduğudur.

Yakın zamanda yayınlanan bir araştırma ise Panspermi kuramının destekçisi olarak, lithopanspermia  yani yaşamın gezegenler arası kayaçlar yoluyla taşınmış olması hipotezini somut bir boyuta taşıyor ve özellikle Mars’tan Dünya’ya fırlatılan meteoritlerin içindeki olası mikroorganizmaların, o korkunç çarpışma basıncından sağ çıkıp çıkamayacağını bilimsel olarak irdeliyor.

Johns Hopkins Üniversitesi’nde gerçekleştirilen çalışmada, Deinococcus radiodurans adlı dayanıklı bir bakterinin, Mars’tan bir kaya parçasını koparıp uzaya fırlatacak kadar şiddetli bir çarpışmadaki basınçta bile hayatta kalabildiği gözlemleniyor. Biliminsanları, laboratuvar ortamında simüle edilen aşırı şiddetli şok dalgalarına maruz kalan bu mikroorganizmaların, hücre bütünlüklerini koruyarak canlılıklarını sürdürebildiklerini kanıtlıyor.

Böylelikle, lithopanspermia olarak bilinen ve yaşamın gezegenler arası kayaçlar yoluyla taşınabileceğini savunan hipotezi modern bilimin ışığında yeniden canlandırırken; sadece Mars’tan kopan meteoritlerin Dünya’ya ulaşma sürecini değil, aynı zamanda bu mikrobiyal yolcuların fırlatılma anındaki ekstrem fiziksel streslere karşı ne kadar dirençli olduklarını da moleküler düzeyde analiz etmekte. Bu durum, antik dönemde Mars’ın yaşama daha elverişli olduğu bir senaryoda, devasa bir asteroit çarpmasıyla uzaya savrulan Mars kayalarının Dünya’yı tohumlamış olabileceği fikrini artık sadece teorik bir varsayım olmaktan çıkarıp, biyolojik olarak mümkün bir olasılık haline getiriyor.

Bir yandan yaşamın bir toz bulutundan, bir yıldırımdan veya okyanusun derinliklerinden nasıl mucizevi bir şekilde yükselmiş olabileceğini tartışırken, takvimlerin 8 Mart Dünya Kadınlar Günü’nü gösterdiği günde, acı bir tezatla yeniden yüzleşmek zorundayız. İnsanlık olarak gözümüzü milyarlarca yıl öncesine, yaşamın ilk yapı taşlarına dikmişken; yanı başımızda yaşamın asıl kaynağı ve taşıyıcısı olan kadının, bugün hâlâ en temel hakkı olan güvenli ve insanca bir hayat sürme mücadelesi verdiği bir dünyada yaşıyoruz.

Yaşamın evrensel sırlarını çözmeye çalışmak ne kadar kıymetliyse, kadının yaşam içindeki yerini sarsılmaz bir hak ve özgürlük zeminine oturtmak da bir o kadar elzem. Yaşamın nasıl başladığına dair teoriler ne kadar gelişirse gelişsin, kadının korkusuzca ve onuruyla var olamadığı, varlığının görmezden gelindiği ve adının silindiği bir dünyada evrene dair tüm keşifler anlamsız kalmaya mahkûmdur.

© Birgün