Her yıl olduğu gibi bu yıl da sevgideğer arkadaşım Ertuğrul Çimen, Kütüphane Haftası’na ilişkin bir çalışmayı hazırlayıp bana iletti. MEF Üniversitesi Kütüphane Direktörü olan Sn. Çimen, Uluslararası Kütüphane Dernekleri ve Kurumları Federasyonu (IFLA) Avrupa Bölgesi Komite Başkanı ve IFLA Bölge Konseyi Üyesi olarak da görev yapmaktadır. (Kaynak: https://www.researchgate.net/profile/Ertugrul-Cimen)

Kendisine kendim ve siz okurlar adına teşekkürlerimle sizi onun hazırladığı aşağıda yer alan çalışmayla baş başa bırakıyorum.

Türkiye’de her yıl mart ayının son haftasında kutlanan Kütüphane Haftası bu yıl 62. kez düzenleniyor. “İyileştiren Kütüphaneler” temasıyla yapılan etkinliklerde yalnızca yerel değil, küresel ölçekte kütüphanelerin karşılaştığı sorunlar ve fırsatlar gündeme taşınıyor. Bu yıl küresel ölçekte öne çıkan başlıklar arasında bütçe kesintileri, dezenformasyonla mücadele, kültürel mirasın korunması, yapay zekânın kütüphanelerde kullanımı ve uluslararası düzeyde telif tartışmaları yer alıyor. Yerel ölçekte ise ağırlıklı olarak kütüphanelerin hizmetleri, yeni açılan kütüphaneler, işbirlikleri ve elbette en çok da yapay zekâ araçlarının kütüphanelerde giderek yaygınlaşan kullanım alanları değerlendirilecek. Maalesef bu yıl da son yıllarda alışılageldiğimiz üzere Türk Kütüphaneciler Derneği (TKD) ve T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü (KYGM) 62. Kütüphane Haftası için ayrı ayrı programlar hazırladılar. Yeri gelmişken Türkiye’de “Kütüphane Haftası” kutlanması fikrinin Türk Kütüphaneciler Derneği (TKD)’ne ait olduğunu hatırlatmakta da yarar var.

KÜRESEL KÜTÜPHANE ALANINDAKİ GELİŞMELER

Son yıllarda kütüphaneler, dijital dönüşümün hızlanmasıyla birlikte yeni hizmet modelleri geliştirmeye başladı. Açık erişim kaynaklarının artışı, kullanıcıların bilgiye daha hızlı ulaşmasını sağlıyor. Bununla birlikte, dijitalleşme süreci kütüphanelerin altyapı yatırımlarını artırmasını zorunlu kılıyor. Özellikle gelişmekte olan ülkelerde bu yatırımların sürdürülebilirliği önemli bir tartışma konusu.

BÜTÇE KESİNTİLERİ

ABD ve Avrupa’da kamu harcamalarında yapılan kesintiler kütüphaneleri doğrudan etkiliyor. Yerel yönetimlerin bütçe daralmaları, kütüphanelerin hizmetlerini azaltmasına ve bazı şubelerin kapanmasına yol açıyor. Bu durum, özellikle dezavantajlı grupların bilgiye erişimini sınırlıyor. Türkiye’de ise bütçe kısıtlamaları daha çok yeni projelerin hayata geçirilmesini zorlaştırıyor.

DEZENFORMASYON (YANILTICI MALUMAT) İLE MÜCADELE

Dijital çağda yanlış bilgi ve dezenformasyon hızla yayılıyor. Kütüphaneler, güvenilir kaynaklara erişim sağlayarak ve medya okuryazarlığını destekleyerek bu mücadelede kritik bir rol üstleniyor. Avrupa’da birçok kütüphane, kullanıcılarına “bilgi doğrulama atölyeleri” düzenliyor. Türkiye’de de hafta boyunca düzenlenen panellerde kütüphanelerin dezenformasyona karşı nasıl daha etkin bir rol oynayabileceği tartışılıyor.

KÜLTÜREL MİRASIN KORUNMASI

Savaş, kriz ve doğal afetler kültürel mirasın korunmasını zorlaştırıyor. Bu nedenle kütüphaneler, dijitalleştirme projeleriyle eserleri gelecek nesillere aktarmaya çalışıyor. Özellikle Orta Doğu ve Kuzey Afrika’da yaşanan çatışmalar, kültürel mirasın güvence altına alınması ihtiyacını daha da artırıyor. UNESCO ve IFLA gibi kurumlar, kütüphanelerin kültürel mirasın korunmasında öncü rol üstlenmesi gerektiğini vurguluyor.

YAPAY ZEKÂ VE KÜTÜPHANELER

Yapay zekâ (YZ), kütüphanelerde kataloglama, kullanıcı hizmetleri ve veri analizi gibi alanlarda giderek daha fazla kullanılıyor. Türkiye’de üniversite kütüphaneleri yapay zekâ destekli referans hizmetleri geliştirmeye başladı. Kullanıcıların bilgi taleplerini daha hızlı karşılamak için yapay zekâ tabanlı sistemler devreye giriyor. Ancak bu teknolojinin etik kullanımı ve telif haklarıyla ilişkisi küresel ölçekte tartışma konusu. Türkiye’de Anadolu Üniversite Kütüphaneleri Konsorsiyumu’nun (ANKOS) kütüphanelerde yapay zekâ uygulamaları konusunda yaklaşık 2 yıldır çalışmalar yürüten bir YZ Çalışma Grubu var.

Kütüphaneci Serdar Katipoğlu ise “kütüphanecilik ve müzecilik alanlarının giderek birbirine yakınlaştığını iddia ediyor. Teknoloji devrimiyle birlikte arama mantığında yaşanan değişimlerin, klasik kütüphanecilik standartlarının (örneğin MARC, Dublin Core, Subject Headings) geçerliliğini yitirmesine yol açtığını düşünüyor ve yapay zekânın bu dönüşümün en belirgin örneği olarak öne çıktığı görüşünü savunuyor. Yapay zekayı bilimsel, kültürel, aktüel ve popüler düzeyde cevap verebilen bir kütüphaneci gibi görüyor. Kütüphanecilik alanında geleceğinin konusunun bu olduğunu’ belirtiyor.

Katipoğlu, “ayrıca standartların donmuş yapılar olduğuna dikkat çekiyor. Bu süreç, bilgi organizasyonunda bireysel yaratıcılığın ve esnekliğin önemini artırmaktadır” görüşünü savunuyor.

ABD YÜKSEK MAHKEMESİ KARARI

ABD Yüksek Mahkemesi, yapay zekâ ile üretilen içeriklerin telif hakkı korumasına tabi olup olmayacağına ilişkin kritik bir karar aldı. Mahkeme, yapay zekâ tarafından tamamen otomatik üretilen içeriklerin telif hakkı korumasına girmediğini belirtti. Bu karar, kütüphanelerin dijital koleksiyon politikalarını doğrudan etkileyecek. Yapay zekâ üretimlerinin telif kapsamına girip girmemesi, bilgiye erişim ve içerik paylaşımı açısından büyük önem taşıyor.

AB’NİN YENİ ÖNERİSİ

Avrupa Birliği ise yapay zekâ araçlarının telifli içeriklere erişimini sınırlamaya yönelik bir düzenleme önerdi. Bu öneri kabul edilirse, kütüphanelerin dijital kaynak kullanımında yeni kısıtlamalar gündeme gelebilir. Özellikle akademik araştırmalar ve dijital arşivler açısından bu düzenleme büyük tartışmalara yol açıyor. Kütüphaneler, kullanıcıların bilgiye erişim hakkını korumak için bu düzenlemelerle uyumlu alternatif çözümler geliştirmeye çalışıyor.

SONUÇ

62. Kütüphane Haftası, yalnızca Türkiye’de değil, küresel ölçekte kütüphanelerin karşılaştığı sorunları gündeme taşıyor. Bütçe kesintileri, dezenformasyon, kültürel mirasın korunması ve yapay zekânın etik kullanımı gibi başlıklar, kütüphanelerin gelecekteki rolünü tartışmaya açıyor. Yapay zekanın ABD ve AB’deki telif tartışmaları ise kütüphanelerin dijital çağda nasıl bir yol izleyeceğini belirleyecek. Bu tartışmalar, kütüphanelerin toplumdaki önemini bir kez daha ortaya koyuyor.

Not: Her yıl olduğu üzere 2025’ten 2026’ya birkaç yeni ekonomi kitabı da salık verelim: Mustafa Kemal Döneminde Ekonomi - Büyük Devletler ve Türkiye, Bilsay Kuruç, İş Bankası Kültür Yayınları / Dalgalardan Döngülere Krizlerin Anatomisi ABD ve Türkiye’den Yaşanmış Örneklerle Mahmut Karayel, Reha Yolalan, Remzi Kitabevi / İktisadi Aklın Doğaya Hakimiyetinin Ekoloji Politiği Ekolojik Borç Ekolojik Adalet Ekolojik Yarar, Semra Purkis,Ekin Yayınevi. Enerji Ekonomisi Kavram – Kuram – Piyasa ve Modeller, Levent Aydın, Seçkin Yayınevi / Ne Çok Eşya, Chip Colwell, İş Bankası Yayınları. Bunların yanısıra iki demirbaş önerimizi yineleyelim: İktisada Giriş (Fikret Şenses) / Bir Ekonomik Tetikçinin İtirafları (John Perkins) 1-2-3-4 / Bir Ekonomik Tetikçinin Yeni Ekonomik İtirafları (John Perkins).

Kaynak: https://www.iskultur.com.tr/mustafa-kemal-doneminde-ekonomi-buyuk-devletler-ve-turkiye.aspx

© Aydınlık