menu_open Columnists
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close

“Tükettiğin Kadar Varsın, Sahip Oldukların Kadar Hakkın Var” Öğretisine Bir Eleştiri Olarak Kynik Ahlaka Övgü

34 0
10.09.2026

Köşe Yazıları Diş Hekimliği Eczacılık Edebiyat Eğitim Fen Güzel Sanatlar ve Tasarım Hemşirelik Hukuk İktisadi ve İdari Bilimler İlahiyat İletişim İnsan ve Toplum Bilimleri İşletme Mimarlık Mühendislik Orman Sağlık Bilimleri Siyasal Bilgiler Spor Bilimleri Tarih Tıp Veteriner Ziraat

Güzel Sanatlar ve Tasarım

İktisadi ve İdari Bilimler

İnsan ve Toplum Bilimleri

Fikri görünür kılan kalem; kalemi anlamlı kılan istikrardır.

“Tükettiğin Kadar Varsın, Sahip Oldukların Kadar Hakkın Var” Öğretisine Bir Eleştiri Olarak Kynik Ahlaka Övgü

Felsefi söylemler tez-antitez sentez şekliyle ilerleyen bir arayışı temsil ederler. Antik dünyada da bu durum farklılık arz etmez. Sahip olanların arttırılması ile alınan zevkin artması arasında pozitif bir korelasyon/ilişki olduğu varsayımı, konuya ilişkin ilk akla gelendir. Hedonizmin, kişinin sahip olduklarını arttırmak suretiyle daha yukarıya taşıyacağını varsayan bu yaklaşım insana “daha fazla mutlu olmak istiyorsan, daha fazlasına sahip olmalısın” telkininde bulunur. Bu yönüyle hedonizm bir norm önerisinde bulunur. Daha fazla metaya sahip olanın aldığı lezzet de daha fazladır, yargısını muhataplarına telkin eder. “Daha fazla”sına sahip olan daha mutludur, “daha fazla”sını üreten daha mutludur, “daha fazla” tüketen daha mutludur. Yargıları doğruluk değeri açısından hazcılık açısından aynı değer yargısına sahiptir. Who has more…; feels more pleasure “En fazla….. daha fazla” mutludur denkleminde, mutlu yarınlar va’d eden yaklaşıma karşı, antitez de kökleri yine antik dönemde olan Kynikler ekolünde görülür. Onlar, hedonizmdeki algıya karşı bir başka perspektif ortaya koymuşlardır. Hedonistlerin aksine onlar, sahip olmak ile haz almak arasındaki pozitif ilişkiyi korumamışlardır. Onların bu yaklaşımı felsefe tarihinde hazzı öncelememek, malik olmaya sahip olduklarının artırmaya çalışmayarak, bir şeye rağbet etmemek, ona karşı ilgisiz davranmak, ondan yüz çevirmek şeklindeki bir anlayışı bir tutum olarak benimsemişlerdir. Tarihsel süreçte bu duruşu farklı dini ekoller temsil etmişlerdir. Müslüman gelenekte zühd olarak kendini dışa vuran bu evren okuyuşunun temsilcileri olmuşlardır. Günümüzde güçlü eleştirilere maruz kaldığı için takipçisi kalmamış bir tutumu arınmak şekliyle öne çıkarmak isteyen romantik çevrelere rastlanabilir. Bir evren algısı olarak zühd, Diogenes ve aynı ekole mensup kimi başka filozofların evren okuyuşu ve algıları bu yüzden bizim için kısmen küllenmiştir. Hatta bu evren algısının otantik temsilcisi kalmamış bile olabilir. Günümüzde daha çok rastlanan tipler bir yaşam biçimi olarak bu yolu benimsemiş olan bireylerden çok oynadığı rolün gereğini yapan aktör ve aktrislerin durumu gibi geçici, sathi ve sentetiktir. Bu yüzden, günümüz tüketim toplumuna farklı bir duyuş, anlayış ve zihniyet olarak önerilebilir. Yaşanmış bir tecrübe olarak çağdaşlarımıza bir seçenek ve öneri olarak sunulabilir. Tüketim toplumunda “öteki” olmaya aday bu felsefi okuyuş, bize göre tarihsel temsilcilerinin ulaştığı sonuçlara ek olarak günümüzde farklı bir sentezi sonuç verebilir görünüyor. Arınmayı alkışlayan bu yaşam algısı, kapitalist bir toplumda hoş karşılanmayacak, kitleler tarafından coşkuyla karşılanmayacaktır. Fakat yaşamak için tüketmek zorundasın algısını esneten bir dalgakıran olarak çağımıza önerilebilir görünüyor. Bu sebeple bu yazıda bir yaşam biçimi olarak menüde yeniden hatırlatılmak istenmiştir.

M.Ö. 435-356 yılları arasında yaşadığı sanılan Kireneli Aristippos tarafından kurulmuş olan Kyrene ekolü de, mutluluğun ‘en üst düzeyde haz’ duymakta olduğunu varsayan felsefi bir yaklaşımdır. Yaklaşımın değer açısından alternatif bir önerisi yoktur. O mutluluğa ulaşırken takip edilecek yol açısından benzerlerinden farklılaşır. Hazzı yüceltmesi açısından Antik Yunan’daki genel yaklaşımı temsil eder. Hazza vurgu yapan bir diğer yaklaşımda ise Sokrates’tir. Bu genel algıya bir bağlam olarak, “arttırmak” ortak paydasında o bilgiyi hazzın objesi olarak önermiştir. Buna göre doğrunun araştırılmasından mutluluk duyulduğunu söylemişti. Onun konuya ilişkin tartışmaya katkısı, bilgi edinmenin de hazcı bir yaklaşım ile ele alınabileceğini savunur. Kynikler, negatif bir fiil olarak uzak durmak, yoksun kalmak da haz verir anlayışındadırlar. Böylece onlar pozitif şeylerden uzak durmanın da hazza kaynaklık edebileceğini savunmuşlardır. Bu algı, negatif bir eylemin de hazza araç olabileceğini gösterdi. Bir eyleme katılmak ve iştiraki mahrum ve yoksun kalmakla eşitleyen bu algıda, hazza kaynaklık etmek konusunda negatif eylemleri pozitif eylemlerle eşitleyen bir yaklaşımı doğurmuştur. Kişiyi mutlu eden şey, arzularını hayata geçirmektir algısına düşülen bir dipnotla, sonuçları itibarıyla kişiye acı verecek arzulardan uzak durmak da bir haz kaynağı olarak denklemde yer almıştır. Buna göre kişi arzusuna ulaşmakla, daha büyük acıyı üretecek olan arzularından uzak kalmak da onlara göre potansiyel olarak bir haz kaynağıdır. Hazza kavuşmak arzularının gerektirdiğini yapmak bir boyutuyken, acı verecek şeyden uzak durmak hazzın bir başka boyutudur. Kyrene okulunun yorumuna göre, mutlu bir hayat sürmenin, acıdan kaçınarak elden geldiğince ‘haz’ duymak demek olduğunu ileri sürdü. Haz görüşünü bu şekilde yorumlayarak, erdemli olmanın ve ‘iyi’ye ulaşmanın bir yolu olduğunu savundu. Burada İyi mutlak ve herkes açısından paylaşılan bir norm değil, bireyin rağbet ettiği faydasına gördüğü arzuladığı şeydir. Kyrene okulunun bu görüşü, ‘hazcılık’ (hedonizm) diye tanınır. Buna göre insan, hazları en şiddetli şekliyle duymaya çalışmalıdır. Ama hazzı elde etmek için bilgi gereklidir. Çünkü kuruntulardan, korkulardan, boş inançlardan ancak bilgi sayesinde kurtulabiliriz. Ancak bilgi sayesinde hayatımıza ve kendimize egemen olabiliriz, özgürlüğe ulaşabiliriz ve dünyanın tadını çıkarabiliriz. Bundan ötürü, onlara göre bilgi, haz duymak için yani erdemli, mutlu ve ahlâklı bir hayat için gereklidir. Bu okulun kurucusu olduğu düşünülen Aristippos’a göre “… Bahtiyar bir hayat, hazzı mümkün olduğu kadar çok, acısı mümkün olduğu kadar az olan bir hayattır.” Fakat insan bu hazlara akıl ve mantığıyla hâkim olmalı, bunların kendisine hâkim olmasına izin vermelidir. Kişi ihtiyaçlarını mümkün olduğu kadar azaltmalı, her şeyden önce yetinmeye alışmalıdır. İşte ancak bu sayede insan gerçek hürriyete kavuşabilir ve bu sayede ancak kendini bahtiyar sayabilir.

Kynikler, Sokrates’in ‘erdem’ kavramı üzerinde yoğunlaşan ve bu kavram merkezinde söylem geliştiren bir felsefi ekoldür. Onların erdem algıları sebebiyle erdem........

© Akademik Akıl