Kızıl Îcâz Dersleri–42
Tarifi Bozan Dört Kusur: Devir, Müşterek Lafız, Hükmü Tarife Katmak ve Faydasız Uzatma
Bir tarifi doğru yapan yalnız doğru kelimeler kullanmak değildir. Tarif, bilinmeyeni bilinene götürmeli; kendi açıklamasını yine tarif edilene borçlu olmamalı, çok anlamlı bir sözü işaretsiz bırakmamalı, henüz ispatlanacak hükmü tanımın içine gizlememeli ve gereksiz sözlerle maksadı perdelememelidir. Süllem, önceki derste tarifin olumlu şartlarını verdi; şimdi bu şartları bozan başlıca kusurları gösteriyor.
1. Süllem’in asıl metni
Esas nüshada bahis şu beyitlerle devam eder:
وَلَا بِمَا يُدْرَى بِمَحْدُودٍ وَلَا
مُشْتَرَكٍ عَنِ الْقَرِينَةِ خَلَا
وَعِنْدَهُمْ مِنْ جُمْلَةِ الْمَرْدُودِ
أَنْ تَدْخُلَ الْأَحْكَامُ فِي الْحُدُودِ
Yaklaşık mânası:
“Tarif, ancak tarif edilen sayesinde bilinen bir şeyle yapılmamalı; müşterek lafız da belirleyici karineden boş bırakılmamalıdır. Mantıkçılara göre reddedilen tariflerden biri de hükümleri tariflerin içine sokmaktır.”
Bu beyitler üç temel sakıncayı açıkça toplar: devir, karinesiz müşterek lafız ve ispatlanacak hükmü tarife katmak. Kaynak sayfadaki haşiye ve izah, bunlara garip–vahşî kelimelerle anlatmayı ve faydasız uzatmayı da ekler.
2. Bediüzzaman’ın Kızıl Îcâz haşiyeleri
Devir: açıklamanın kendi üzerine dönmesi
Haşiyede “tarif edilenle bilinen bir şey” kaydı, açık veya gizli devre işaret eder. Bir kavramı anlamak için ikinci kavrama, ikinciyi anlamak için yeniden birinciye muhtaçsak bilgi ilerlememiş olur. “İnsan nedir?” sorusuna “beşerdir”, “beşer nedir?” sorusuna da “insandır” demek yalnız kelimelerin yerini değiştirir.
Üstad bunu “vaz‘ın hareketiyle teselsül” mânasına yaklaştırır: açıklayan ile açıklanan arasında sürekli gidip gelinir; fakat başlangıçtaki bilinmezlik çözülmez. Tarif, bir merdiven gibi bilinenden bilinmeyene yükseltmelidir. İlk basamak da son basamağa muhtaçsa merdiven kurulmuş sayılmaz.
Müşterek lafız ve karine
Birden fazla mânaya gelen müşterek lafız, hangi anlamın kastedildiğini gösteren bir karine olmadan tarifte kullanılamaz. “Ayn” kelimesi Arapçada göz, pınar, casus ve aynî mal gibi farklı mânalara gelebilir. “Ayn şudur” denildiğinde bağlam bunlardan hangisini belirliyorsa açıklık meydana gelir; belirlemiyorsa tarif yeni bir belirsizlik üretir.
Haşiyenin işaret ettiği incelik şudur: müşterek lafızda gereken karine mânayı tayin eder. Kinayede zihin bir mânadan başka bir mânaya geçirilir. Mecazda ise karine,........
