menu_open Columnists
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close

Kızıl Îcâz Dersleri–40

15 0
25.10.2026

Lafzî Tarif: Bilinmeyen Sözü Daha Meşhur Bir Lafızla Açmak

Had ve resim, bir şeyin mahiyetini yahut ayırt edici vasıflarını tanıtmaya çalışır. Fakat bazen bilinmeyen şey değil, onu anlatan kelimedir. Muhatap mânayı başka bir adla biliyor, kullanılan lafzı tanımıyorsa yapılacak iş mahiyeti yeniden kurmak değil; kapalı kelimenin yanına daha açık bir karşılık getirmektir. Mantıkta buna lafzî tarif denir.

1. Süllem’in asıl metni

وَمَا بِلَفْظِيٍّ لَدَيْهِمْ شُهِرَا
تَبْدِيلُ لَفْظٍ بِرَدِيفٍ أَشْهَرَا

Yaklaşık mânası:

“Mantıkçılar arasında lafzî tarif diye meşhur olan, bir lafzı ondan daha meşhur bir eş anlamlıyla açıklamaktır.”

Buradaki maksat, bilinmeyen bir hakikati öz unsurlarıyla tarif etmek değildir. Aynı mânaya yönelen iki lafızdan daha kapalı olanı, muhatapça daha çok bilinen lafızla açıklamaktır. “Şîr” kelimesini bilmeyene “arslan” demek veya eski bir kelimeyi bugünkü yaygın karşılığıyla açıklamak bunun sade örneğidir.

“Daha meşhur” kaydı önemlidir. Açıklayan kelime de en az açıklanan kadar kapalıysa bilgi ilerlemez. Lafzî tarifin ölçüsü, sözlükte mutlak biçimde daha yaygın olmak değil; muhatap için daha açık olmaktır.

2. Bediüzzaman’ın Kızıl Îcâz haşiyeleri

Tarifin üçüncü ayağı

Bediüzzaman, lafzî tarifi had ve resimden sonra tarif bahsinin üçüncü temel şekli olarak ele alır. Had mahiyete, resim ayırıcı alâmete yönelirken lafzî tarif, doğrudan lafzın bilinmezliğini giderir. Bu sebeple burada araştırılan şey “Bu varlığın hakikati nedir?” değil, “Bu söz hangi bilinen sözle aynı mânaya gelir?” sorusudur.

Haşiye, lafız ile mâna arasındaki dört hâle dikkat çeker: vaz‘, delâlet, kullanım ve anlama. Lafzî tarifin ağırlık merkezi vaz‘ ve delâlettir; bunlar lafza, kullanım ve anlamanın zihindeki neticesinden daha yakındır. Bu yüzden tarifin “lafzî” diye adlandırılması tesadüf değildir.

“Değiştirme” değil, açıklayıcı takip

Nazım “tebdil”, yani değiştirme ifadesini kullanır. Haşiyedeki açıklama bunun gerçek bir kelimeyi silip yerine başkasını koymak olmadığını gösterir. Daha doğru tasvir, kapalı lafzın ardından daha meşhur karşılığını getirerek onu açıklamaktır.........

© Risale Haber