Kızıl Îcâz Dersleri-4
Rahmân’dan Rahîm’e: Tenbih, İmtinan, Tedellî ve Terakkî
Kızıl Îcâz derslerimizin üçüncüsünde اللّٰه — Allah Lafza-i Celâli üzerinde durmuş; bir tek “Allah” lafzının Zât-ı Akdes’e mutabakatla, bütün kemâl sıfatlarına ise iltizamla delâlet ettiğini görmüştük.
Şimdi Besmele’nin son iki ism-i şerifine geliyoruz:
الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
Rahmân ve Rahîm.
Bediüzzaman Said Nursî Hazretleri, Kızıl Îcâz’da bu iki ism-i şerifin sıralanışı üzerinde dururken çok kısa fakat oldukça yoğun şu haşiyeyi kaydeder:
هٰذَا مَقَامُ التَّنْبِيهِ لَا الِامْتِنَانِ، فَتَكُونُ صَنْعَةُ التَّدَلِّي فِي التَّعْدِيدِ امْتِنَانًا صَنْعَةَ التَّرَقِّي تَنْبِيهًا
Burada meselenin anlaşılması dört kelimeye bağlıdır:
Tenbih. İmtinan. Tedellî. Terakkî.
Bu dört kavramı anlayınca, Besmele’deki الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ tertibinin arkasındaki çok ince belâgat ve tefekkür dersi de görünmeye başlıyor. Kızıl Îcâz’ın mevcut neşrinde Üstad’ın bu kısa kaydı yer almakta; Molla Abdülmecid Nursî de hemen altında meseleyi “Rahmân’ın büyük, Rahîm’in küçük nimetlere işareti” çerçevesinde açıklamaktadır.
Tenbih: Bildiğimizi söylemek değil, görmediğimizi fark ettirmek
Tenbih — التنبيه, uyandırmak, dikkat çekmek, gafletten çıkarmak demektir.
Fakat burada tenbihi yalnız “uyarmak” şeklinde anlarsak mânanın önemli bir kısmını kaybederiz.
Tenbih, muhatabın önünde bulunan fakat onun dikkatinden kaçan bir şeyi görünür hâle getirmektir.
İnsan hayat gibi büyük bir nimeti bilir. Güneşi bilir. Suyu bilir. Gözü, kulağı, aklı bilir.
Fakat hayat denilen büyük nimetin içerisinde çalışan binlerce küçük nimeti çoğu zaman fark etmez.
Meselâ bir lokmayı rahatça yutabilmek…
Bir kelimeyi hatırlayabilmek…
Parmaklarımızın istediğimiz anda hareket etmesi…
Göz kapağımızın farkında olmadan gözü koruması…
Vücudumuzun dengesini kaybetmeden yürüyebilmemiz…
Bunlar hayat nimetine nispetle küçük görünebilir. Fakat birisi aksadığı zaman insan, ne kadar büyük bir nimetten mahrum kaldığını hemen anlar.
Demek tenbih, zaten kendisini gösteren büyük nimeti tekrar göstermekten ziyade, gözden kaçan ince nimete dikkati çevirmektir.
Molla Abdülmecid’in açıklamasındaki en önemli noktalardan biri de budur: Küçük nimetler hakkında gaflet ihtimali daha kuvvetlidir; dolayısıyla tenbihe daha fazla muhtaçtırlar.
İmtinan: “Başa kakmak” değil, nimeti hatırlatmak
İkinci kavramımız:
İmtinan — الامتنان.
Bugünkü Türkçede “minnet etmek” veya “başa kakmak” ifadeleri sebebiyle kelime bazen olumsuz anlaşılabiliyor.
Hâlbuki burada belâgat ıstılahı olarak imtinan, nimet verenin ihsanlarını hatırlatması, verilen nimetleri göstererek in‘âmını bildirmesi demektir.
Yani “Şunları sana verdim, bunlar benim ihsanımdır” mânasının gösterildiği bir makamdır.
Böyle bir makamda nimetler sayılacaksa, küçükten büyüğe yükselmek ifadeyi kuvvetlendirebilir:
Önce küçük bir nimet…
Sonra daha büyüğü…
Sonra daha büyüğü…
Böylece hitap gittikçe yükselir.
İşte burada biraz sonra göreceğimiz terakkî sanatı ortaya çıkar.
Fakat Üstad çok önemli bir ayrım yapıyor:
“Burası imtinan makamı değildir.”
Yani burada asıl gaye nimetlerin büyüklük sırasını göstererek onları saymak değildir.
Asıl gaye: İnsanı, fark etmediği nimete uyandırmaktır.
Bu ayrım, bütün meselenin yönünü değiştiriyor.
Tedellî: Büyükten küçüğe doğru iniş
Üçüncü kavram:
Tedellî —........© Risale Haber
