Kızıl Îcâz Dersleri-38
Eksik Had: Fasıl Tek Başına veya Uzak Cinsle
Bir önceki dersimizde tam haddin yakın cins ile yakın fasıldan kurulduğunu gördük. Süllem şimdi tarifin bu yüksek derecesinden bir alt basamağa iner ve “eksik had” diye adlandırılan iki kuruluş biçimini gösterir.
1. Süllem’in asıl metni
وَنَاقِصُ الْحَدِّ بِفَصْلٍ وَمَعَا
جِنْسٍ بَعِيدٍ لَا قَرِيبٍ وَقَعَا
Okunuşu: Ve nâkısu’l-haddi bi-faslin ve ma‘â / Cinsin baîdin lâ karîbin vaka‘â.
Yaklaşık mânası: Eksik had, fasıl ile tek başına yahut yakın değil, uzak bir cinsle birlikte meydana gelir.
Bu beyit iki şekil bildirir:
Yakın faslın tek başına kullanılması.Yakın faslın uzak bir cinsle birlikte kullanılması.Yakın cins ile yakın fasıl birleşseydi tarif tam had olurdu. Uzak cins, tarif edilen şeyi fazla geniş bir ortak zemine yerleştirdiği için tarifin derecesi eksik kalır.
2. Bediüzzaman’ın Kızıl Îcâz haşiyeleri
Bediüzzaman, eksik haddin tarif edilene fertler bakımından eşit olmasını; fakat kavram yapısı bakımından tam mahiyet açıklaması vermemesini nazara verir. Bir söz, tarif edilen bütün fertlere uygulanabilir ve yabancıları dışarıda bırakabilir; buna rağmen mahiyetin bütün kurucu mertebelerini açıklamayabilir.
Fasıl, nev‘i meydana getiren, cinsi bölerek onun belirli bir payını tür hâline getiren ayırıcıdır. “Nâtık” insanın yakın faslı olarak kullanıldığında insanı diğer hayvanlardan ayırır. Ancak “İnsan nedir?” sorusuna yalnız “nâtıktır” diye cevap vermek, ortak zemini bildiren yakın cinsi açıkça söylemediği için eksik had sayılır.
İkinci yol, faslı uzak cinsle birleştirmektir. “İnsan nâtık cisimdir” denildiğinde “cisim” insanın yakın değil uzak cinsidir. Tarif ayırıcı vasfı taşısa da “hayvan” mertebesini atlar. Üstad’ın haşiyesinde uzak cins, tür ile bazı ortaklarının müşterek zeminini bildirir; fakat türle aynı yakın cins altında bulunan bütün ortakları doğrudan göstermez.
Haşiyede “yakın........
