menu_open Columnists
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close

Kızıl Îcâz Dersleri-32

20 0
17.10.2026

Sözün İki Yönü: Talep ve Haber

Geçen derste lafız ile mâna arasındaki beş nispeti okuduk. Şimdi Süllem, tek bir kelimenin mânasından tam bir sözün vazifesine geçiyor. İnsan bazen bir şeyin olmasını ister, bazen de olmuş veya olacak bir şey hakkında bilgi verir. Mantık bakımından bu ayrımın adı talep ve haberdir.

1. Süllem’in asıl metni

وَاللَّفْظُ إِمَّا طَلَبٌ أَوْ خَبَرْ
وَأَوَّلٌ ثَلَاثَةٌ سَتُذْكَرْ

Yaklaşık mânası:

“Lafız ya talep ya haberdir. Bunların ilki için üç kısım birazdan anılacaktır.”

Beyitteki “lafız”, her ses veya tek başına kelime değildir. Haşiye onu tam nispet taşıyan söz diye kayıtlar. “Kapı” tek başına bir kavramı gösterir; “Kapıyı aç” bir talep, “Kapı açıldı” ise bir haberdir. Talep ile haber taksimi, maksadı tamamlanmış sözler üzerinde yapılır.

“Üç kısım” kaydı, devam eden beyitlerde açılacak talep şekillerine işarettir. Burada esas mesele, insan sözünün bu iki büyük yönünü ve doğru ile yanlış ölçüsünün niçin yalnız haber için aynı şekilde işletildiğini anlamaktır.

2. Bediüzzaman’ın Kızıl Îcâz haşiyeleri

İhtiyaçlarımız ve inşâ

Bediüzzaman, talep bahsini insanın dünyayla kurduğu münasebetten hareketle açıklar. İnsan, ihtiyaç ve maksatlarını ifade etmek için çeşitli inşâî sözler kurar: temennî eder, ümit belirtir, soru sorar, seslenir, yemin eder, emir veya nehiy verir, anlaşma yapar. Bu sözlerin her biri, konuşanın zihninden ve iradesinden dışarıya doğru yönelen bir harekettir.

Soru, henüz bilmediğini öğrenme isteğini; çağrı, başkasının yardım ve katılımına ihtiyacı; emir ve nehiy, bir fiilin yapılması veya bırakılması talebini gösterir. Bunların hepsini günlük dilde tek bir “rica”ya indirmek doğru olmaz. Haşiye, talebin insanın farklı ihtiyaçlarına göre çok sayıda görünüm kazanabildiğini hatırlatır.

Bediüzzaman, bu yönü fiilî bilgi ile açıklar: Zihindeki tasavvur ve maksat, dışarıda kurulacak itibârî bir münasebete başlangıç olur. İnşâî söz, mevcut bir olayı yalnız tarif etmek için değil, bir isteği veya yeni bir ilişkiyi meydana getirmek için söylenir.

Haber ve dış dünyayla karşılaştırma

Haberde yön tersine döner. İnsan, dış dünyada var olan veya olduğunu düşündüğü bir hâli bildirir: “Yağmur yağıyor”, “Misafir geldi”, “Yarın yola çıkacağım.”........

© Risale Haber