menu_open Columnists
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close

Kızıl Îcâz Dersleri-23

12 0
08.10.2026

Lafız Mânayı Nasıl Taşır? Delâlet-i Mutabakat ve Kelâm Nimetinin Hikmeti

Bir önceki derste tasdike ulaştıran vasıtanın hüccet olduğunu görmüştük. Şimdi Süllem, düşüncenin ikinci büyük alanına, yani elfaz bahislerine geçiyor. Çünkü insan yalnız zihninde tasavvur ve tasdik kurmaz; bunları başkasına lafızlarla taşır. Mantığın sağlam işlemesi için zihindeki mâna ile onu gösteren söz arasındaki bağın da doğru kurulması gerekir.

Bu dersin merkezinde şu soru vardır: Bir lafız, kendisi için vazedildiği mânanın tamamını nasıl gösterir?

1. Süllem'in Asıl Metni

Vaz'î Delâletin Çeşitleri

دَلاَلَةُ اللَّفْظِ عَلَى مَا وَافَقَهْ *** دُعِيَتْ دَلاَلَةَ الْمُطَابَقَهْ

Mânası: Lafzın, kendisi için konulduğu mânanın tamamına delaletine 'delâlet-i mutabakat' derler.

Meselâ 'insan' lafzı, kendisi için vazedilen 'düşünen canlı' mânasının bütününü gösterdiğinde bu, mutabakat yoluyla delalettir. Lafız ile mâna, biri diğerinden kısa veya uzun kalmayacak biçimde birbirine uygun düşer.

Bu beyitle Süllem, lafız ile mâna arasındaki vaz'î delâleti üçlü bir mimari içinde incelemeye başlar:

1. Mânanın tamamına delâlet: mutabakat,2. Mânanın bir parçasına delâlet: tazammun,3. Mânanın dışında fakat ona bağlı bir şeye delâlet: iltizam.

Bugünkü ders, bu mimarinin ilk basamağı olan mutabakat üzerindedir.

2. Bediüzzaman'ın Kızıl Îcâz Şerhi

a. Lafzın Dört Hâlinden Delâlet Alanına

Bediüzzaman, lafızla ilgili bahislerin dört ana cihetten incelendiğini belirtir: vaz', delâlet, istimal ve fehim. Bunlar sırasıyla dil, mantık, beyan ve usûl-i istinbat sahalarıyla irtibatlıdır:

• Vaz': Bir lafzın bir mâna için konulmasıdır.• Delâlet: Lafzın o mânayı göstermesidir.• İstimal: Lafzın konuşma içinde belirli bir maksatla kullanılmasıdır.• Fehim: Muhatabın sözden mânayı anlamasıdır.

Bu sıralama, sözün yolculuğunu gösterir: Önce lafız ile mâna arasında bir bağ kurulur; sonra lafız mânaya işaret eder; konuşan onu bir maksatla kullanır; nihayet dinleyen mânayı kavrar.

b. Kelâm Nimetinin Hayret Verici Yaratılışı

Bediüzzaman burada yalnız teknik bir tarif vermekle kalmaz; lafızdaki İlâhî hikmeti tefekkür ettirir. İnsan nefesi, hayatın devamına hizmet ettiği gibi konuşmanın da maddî zeminidir. Akciğerlerden çıkan hava, ses yollarından geçerken sese; ses, mahreçlerde bölünürken harflere dönüşür. Böylece görünmez bir nefes, mânaları taşıyan ince ve nakışlı elçilere dönüşür.

Kızıl Îcâz bu hakikati çok veciz ifadelerle tasvir eder:

فَاللَّفْظُ زُبْدَةُ الْفِكْرِ، صُورَةُ التَّصَوُّرِ، بَقَاءُ التَّأَمُّلِ، رَمْزُ الذِّهْنِ.

Mânası: Lafız fikrin özü, tasavvurun sûreti, teemmülün bekası ve zihnin remzidir.

Bu cümle, sözün dört vazifesini önümüze koyar:

• Fikrin özü: Zihindeki geniş düşünce, lafızda yoğunlaşır.• Tasavvurun sûreti: Görünmeyen mâna,........

© Risale Haber