menu_open Columnists
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close

Kızıl Îcâz Dersleri-17

15 0
02.10.2026

Mantığın Meşhur ve Sahih Hükmü: Ehliyet, Sünnet ve Kitap

Bir önceki derste mantık ilmi hakkında birbirine zıt görünen hükümleri okumuştuk. Kızıl Îcâz, ihtilafın önemli bir kısmının kayıtların kaldırılmasından doğduğunu göstermişti: Hazırlıksız kimse için tehlikeli olan bir çalışma, ehil kimse için faydalı ve hatta gerekli olabilir.

Şimdi Süllem, “meşhur ve sahih görüş” diye orta yolu bildiriyor. Mantık ilmi ne kayıtsız biçimde herkese yasaklanır ne de hiçbir şart aranmadan herkese tavsiye edilir. Ölçü; kabiliyet, hazırlık, Sünnet ve Kitapla irtibat ve doğruya ulaşma maksadıdır.

1. Süllem’in asıl metni

Bilindiği ve doğru olduğu üzere,
aklı başında olan bir kişi için bu caizdir.

Sünnet ve Kitap'ı uygulayan,
böylece bunların rehberliğinde doğru yola yönlendirilebilen kişi.

Yaklaşık mânası:

“Meşhur ve sahih görüş şudur: Sağlam ve olgun bir kabiliyete sahip, Sünnet ve Kitap üzerinde çalışmış kimsenin, mantık vasıtasıyla doğruya ulaşmak için onunla meşgul olması câizdir.”

Beyit cevazı dört kayıtla sınırlar:

Zihin ve kabiliyet bakımından yeterli olmak.İlim için hazırlık ve istidat taşımak.Sünnet ve Kitapla ünsiyet kurmuş olmak.Maksadı cedel ve üstünlük değil, doğruya ulaşmak kılmak.

2. Bediüzzaman’ın Kızıl Îcâz şerhi

a. Ümmetin kabulü bir emaredir

Bediüzzaman, görüşün “meşhur ve sahih” diye nitelenmesini, ümmetin onu kabul ile karşılamasına bağlar. Bir görüşün ilim ehli arasında yerleşip kabul görmesi, onun arızî unsurlardan sıyrılmış bir hakikate dayandığının emaresi olabilir.

Bu, çoğunluğun her hükmünün mutlaka doğru olduğu mânasına gelmez. Burada söz konusu olan, ilmî gelenek içinde şartlarıyla benimsenmiş ve tecrübe edilmiş bir ölçüdür.

b. Tek bir ilim, şartlara göre beş hüküm alabilir

Şerhin en dikkat çekici taraflarından biri, mantıkla meşgul olmanın herkese aynı hükmü taşımadığını göstermesidir. Bediüzzaman, şartlara göre farklı hükümleri şöyle sıralar:

Başka ilimleri tamamlayıp kuvvetlendirdiği için mendup olabilir.Zihni karıştırma ihtimali bulunduğunda mekruh olabilir.Bir şeyi bilmek, onu hiç bilmemekten hayırlı olduğu için mubah olabilir.Doğru inançları savunacak ehil kimseleri hazırladığı için farz-ı kifâye olabilir.Hazırlıksız ve istidatsız kimseyi saptırma tehlikesi taşıdığında haram olabilir.

Demek ki hüküm, yalnız ilmin adına bakılarak verilmez. Öğrenenin kabiliyeti, maksadı, kullandığı kaynak ve doğacak netice birlikte değerlendirilir.

c. “Kâmilü’l-kariha”: Olgun kabiliyet ve hazırlık

“Kariha”, zihnin ince mânaları kavrama, doğru münasebetler kurma ve netice çıkarma kabiliyetidir. “Kâmilü’l-kariha” ise bu kabiliyetin yeterli olgunluğa erişmesini anlatır.

Bediüzzaman buna, henüz kuvve hâlinde de olsa gerekli istidadı taşıyan........

© Risale Haber