Kızıl Îcâz Dersleri-15
İhlâs Kuldan, Hâlisiyet Allah’tan: “Yalnız O’nun Rızası İçin”
Bir önceki derste mantığın, doğru düşüncenin ölçülerini öğreten bir “ilim merdiveni” olduğunu görmüştük. Müellif şimdi bu merdivene niçin çıktığını, eserini kimin rızası için kaleme aldığını ve neticeyi kimden beklediğini bildiriyor. Böylece ilmin başına yalnızca bir metot değil, bir niyet muhasebesi de yerleştiriyor.
1. Süllem’in asıl metni
وَاللّٰهَ أَرْجُو أَنْ يَكُونَ خَالِصًا
لِوَجْهِهِ الْكَرِيمِ لَيْسَ نَاقِصًا
Yaklaşık mânası:
“Allah’tan ümit ederim ki bu eser, yalnız O’nun kerîm vechi için hâlis olsun; noksan kalmasın.”
Beyit kısa fakat eserin maksadını bütünüyle kuşatır: Ümit yalnız Allah’a yönelir; amel O’nun rızasına tahsis edilir; kul kendi ihlâsına güvenmez; eserinin kusurdan korunmasını da Rabbinden ister.
2. Bediüzzaman’ın Kızıl Îcâz şerhi
Bediüzzaman, beyitteki kelime tertibinin niyet dersine nasıl hizmet ettiğini dört ince noktada açar.
a. “Allah” lafzının öne alınması
Şerhte, “Allah” lafzının takdiminin “hâlisan”ın kanadını kuvvetlendirdiği belirtilir. Söz dizimi yalnız bir edebî tercih değildir. Ümidin başka kapılara dağıtılmadığını ve hâlisiyetin yalnız Allah için istendiğini hissettirir.
Burada dil ile niyet birleşir: Cümlenin başında Allah’ın adı bulunduğu gibi, amelin başında da Allah’ın rızası bulunmalıdır.
b. İhlâs ile hâlisiyet aynı şey değildir
Şerhin en mühim ayrımlarından biri şudur: Kulun ihlâslı olmaya çalışması, yaptığı işin hakikaten hâlis olması için tek başına yeterli değildir. Çünkü ihlâs kulun fiili ve niyetidir; hâlisiyet ise o niyetin riya, enaniyet ve gizli nefsânî paylardan temizlenerek kabul kıymeti kazanmasıdır.
İnsan “Ben ihlâslıyım” dediği anda dahi nefsin gizli bir hissesine kapı açabilir. Bu sebeple müellif kesin bir iddiada bulunmuyor; “hâlis oldu” demiyor, “hâlis olmasını Allah’tan ümit ediyorum” diyor.
c. Nefsin desiselerine karşı emniyetsizlik
Bediüzzaman, hâlisiyetin Allah’tan istenmesinin bir başka sebebini de nefsin desiselerinden emin olunamaması olarak gösterir. Nefis bazen açık bir menfaat değil; takdir edilme, üstün görünme, tesir sahibi olma veya yaptığı iyiliği kendine mal etme arzusu ile amele karışır.
Şerhte bu tehlikenin........
