MANTIK KALBE, NAHİV DİLE: İKİ NİZAMIN BİR MAKSADI

Önceki dersimizde salavat, Peygamberimizin (asm) âline ve ashabına kadar uzanmış; hidayet ehlinin yıldızlara benzetilmesini okumuştuk. Şimdi Süllem’in mukaddimesinde yeni bir kapı açılıyor. Müellif, asıl mevzusu olan mantığı tanıtmaya geçiyor:

Yaklaşık mânası: “Bundan sonra: Mantığın gönle nispeti, nahvin dile nispeti gibidir.”

Buradaki cennân (الجنان) “gönül, kalp” mânasındadır. Bediüzzaman, onu haşiyesinde “latîfe-i Rabbâniye” diye açıklar. Beyitteki nahiv ise dilin doğru kuruluşunu inceleyen ilimdir. İki ilmin her meselesi birbirinin aynı değildir; benzetmenin esası, sözün ve düşüncenin bir ölçüye ihtiyaç duymasıdır.

“VE BA‘DÜ”: YENİ BAHSE GEÇİŞ

“Ve ba‘dü”, mukaddime ve salavattan sonra asıl söze geçildiğini bildirir. Fakat Üstad bu kısa geçişe yalnızca bir tertip işareti olarak bakmaz. [1] numaralı haşiyesinde okuyucunun dikkatini mantığın niçin gerekli görüldüğüne çeken, yoğun bir münasebetler zinciri kurar: Varlık, yaratılışın hikmeti, insanın kemali ve Sâni‘ini tanıması, aklın isabeti ve nihayet bu isabeti destekleyen mantık.

Haşiyedeki “lüzumî veya iddiaî” kaydını gözden kaçırmamalıyız. Burada her halkası tek tek ispatlanmış bir tabiat kanunu sunulmuyor; eserin maksadını göstermek üzere kurulan bir istidlal ve davet var. Molla Abdülmecid Nursî de bu zinciri açarken, kısa haşiyenin içinde katlanmış bulunan kıyasları görünür hâle getirir. Böylece “ve ba‘dü” sözü, okuyucuya şu suali duyurur: Aklın doğru işlemesi insanın kemaliyle ilgiliyse, düşüncenin ölçüsünü niçin öğrenmeyelim?

NAHİV SÖZDE, MANTIK........

© Risale Haber