Neden her şeyi aşırı analiz ediyoruz?
Neden her şeyi aşırı analiz ediyoruz?N
Gece yarısı aynı mesajı defalarca okumak, bir kelimenin neden seçildiğini, cevabın neden geciktiğini, sonundaki noktanın bir anlamı olup olmadığını düşünmek. Ardından kendi söylediklerimizi gözden geçirmek: Başka türlü konuşsaydım, daha az tepki verseydim, daha anlayışlı olsaydım sonuç değişir miydi? Birçoğumuz böyle anlarda geçmişte ne olduğunu anlamaya çalıştığımızı düşünürüz. Bazen bu sorularla, aynı acıyı bir daha yaşamamanın yolunu da ararız. Çünkü insan, nedenini bildiği bir şeyin tekrarını önleyebileceğine inanmak ister.
Yaşadıklarımız üzerine düşünmek, hatalarımızı fark etmek ve davranışlarımızı değiştirmek gelişimin parçasıdır. Güçlük, bizi inciten her sonucu doğru davranarak önleyebileceğimizi düşündüğümüzde ortaya çıkar. Terk edilmekten korkan biri, ilişkisinde ne kadar ilgi göstermesi gerektiğini, hangi konuları açarsa tartışma çıkacağını, rahatsızlığını dile getirdiğinde karşısındakinin uzaklaşıp uzaklaşmayacağını sürekli hesaplayabilir. Bir süre sonra ilişkiyi yaşamaktan çok, onu ayakta tutmaya çalışır. Kendi ihtiyaçlarını dile getirmek bile göze alınması gereken bir riske dönüşür.
Psikolog Ellen Langer’ın kontrol yanılsaması üzerine çalışmaları, insanların şansa bağlı durumlarda bile sonuçları etkileyebileceklerine inanabildiklerini gösteriyor. İnsan ilişkileri şans oyunlarından çok daha karmaşık olsa da kendi etkimiz konusunda benzer bir yanılgıya düşebiliriz. Yeterince anlayışlı, sabırlı veya dikkatli olursak karşımızdaki insanın sevgisini kaybetmeyeceğimize inanırız. Oysa kendi davranışlarımızdan sorumlu olmak, başka bir insanın kararlarını belirleyebileceğimiz anlamına gelmez.
Bu kontrol ihtiyacının ardında herkes için aynı deneyim bulunmaz. Kaygıya yatkın bir mizaç, geçmişte yaşanan reddedilmeler veya başkalarının ruh hâlini sürekli kollamayı gerektiren bir aile ortamı bu eğilimi besleyebilir. Evdeki huzurun anne veya babasının ruh hâline bağlı olduğu bir ortamda büyüyen çocuk, zamanla ayak seslerinden veya sofradaki sessizlikten yaklaşan bir tartışmayı sezmeyi öğrenebilir. Başkalarının ruh hâlini önceden kestirmeye çalışmak, böyle bir ortamda çocuğun kendisini güvende tutma çabasının parçası olabilir. Bu alışkanlık yetişkinliğe taşındığında ise kişi, partnerinin yalnızca yorgun olduğu için sessizleşmesini bile yaklaşan bir sorunun işareti sayabilir.
Kendimizi suçlamanın ardında bazen daha zor bir ihtimalle karşılaşmama isteği yatar: Her şeyi doğru yapsaydık da o insan gidebilirdi. Birinin bizi terk etmesini yanlış zamanda konuşmamıza veya yeterince anlayış göstermememize bağlamak acı vericidir.Yine de bu açıklama, değiştirebileceğimiz bir neden bulduğumuz hissini verir. Böylece geçmişteki kaybın sorumluluğunu gereğinden fazla üstlenirken gelecekte benzer bir kaybı önleyebileceğimize inanırız.
Başkalarının zihninde
Bazen kendi davranışlarımızı ne kadar incelesek de aradığımız cevabı bulamayız. Bu kez dikkatimizi karşımızdaki insanın söylediklerine ve yaptıklarına çeviririz. Bir ilişki sona erdiğinde daha önce önemsemediğimiz bir konuşma, bir bakış veya ertelenen bir buluşma başka anlamlar kazanır. Karşımızdaki insanın söylediklerinden hangilerinin samimi olduğunu, ne zamandır uzaklaşmayı düşündüğünü, bizi gerçekten sevip sevmediğini öğrenmek isteriz. Özellikle beklenmedik ayrılıklarda geçmiş, cevaplarını henüz bulamadığımız sorularla dolu bir dosyaya dönüşür.
Psikolog Susan Nolen-Hoeksema’nın ruminasyon üzerine çalışmaları, insanın zorlayıcı duygularına, bu duyguların nedenlerine ve sonuçlarına tekrar tekrar odaklanmasının yaşadığı sıkıntıyı artırabildiğini ve sorun çözmeyi güçleştirebildiğini gösteriyor. Bir ayrılıktan sonra ilişkinin bizi mutsuz eden yönlerini değerlendirmek, yaşadıklarımızı anlamamıza yardımcı olabilir. Fakat aynı konuşmayı defalarca hatırlayıp karşımızdakiinsanın aslında ne demek istediğini çözmeye........
