Dünya Kupası tarihini yalnızca gollerle, kupalarla ve yıldız oyuncularla anlatmak en kolayı. Uruguay’ın ilk zaferi, Pele’nin zarafeti, Maradona’nın o meşhur eli, Zidane’ın vedası, Iniesta’nın 116. dakikası ve nihayetinde Messi’nin koleksiyonu tamamlaması… Bunların her biri futbol tarihinin altın çerçeveli fotoğrafları.

Ancak o parıltılı fotoğrafların arkasında hep başka bir manzara gizli: Bazen bir diktatörün gölgesi, bazen askeri cuntanın propagandası, bazen yerinden edilen yoksullar, bazen de modern endüstrinin vitrinine gizlenen emek sömürüsü…

1930’dan bu yana Dünya Kupası, sadece futbolun zirvesi değil; küresel güç ilişkilerinin, krizlerin ve çelişkilerin sahaya yansıdığı dev bir politik perde oldu. Top her dört yılda bir santraya kondu ama onunla birlikte aslında tarih de oyuna başladı.

BAŞLANGIÇ: ULUSAL KİMLİKTEN REJİM VİTRİNİNE

Turnuva, 1930’da Uruguay’da başladığında henüz genç bir hayalin ürünüydü. Avrupa ülkelerinin çoğu, haftalar süren gemi yolculuğunu bahane ederek kupaya katılmadı ve sadece 13 ülkeyle yola çıkıldı.

Bugün kulağa bir masal gibi gelen bu turnuva, aslında futbolun çok ötesindeydi. Bağımsızlığının 100. yılını kutlayan Uruguay için kupa, dünyaya “Ben buradayım” deme biçimiydi. Futbol, daha ilk adımında ulusal kimlik inşasının sahasına dönüşmüştü.

Yalnızca dört yıl sonra, 1934’te tablonun rengi sertleşti. Benito Mussolini’nin İtalya’sında düzenlenen kupa, faşist rejimin "güçlü İtalya" imajını dünyaya pazarlama aracına dönüştü.

Tribünlerdeki askeri disiplin ve sahada ne pahasına olursa olsun istenen "ulusal zafer", İtalya'yı şampiyon yaptı ancak o kupanın üzerine faşizmin propaganda lekesi bulaştı.

1938 Fransa’sına gelindiğinde ise Avrupa artık savaşın eşiğindeydi. Nazi Almanyası Avusturya’yı ilhak etmiş, kıtanın üstüne karanlık çökmüştü. Bu gerilim altında oynanan turnuvanın ardından insanlık büyük bir yıkıma sürüklendi ve futbol tam 12 yıl boyunca sustu.

TRAVMALAR, ŞİİRLER VE SOĞUK SAVAŞIN KODLARI

Savaşın ardından, 1950’de futbol geri döndü ancak bu kez trajik bir kırılmayla. Brezilya’nın Maracana’da kendi halkı önünde Uruguay’a kaybetmesi, basit bir yenilgi değil, koskoca bir ulusal travmaydı. Bu travmanın adı: Maracanazo olarak adlandırıldı.

Brezilya o gün aynaya baktı ve yüzündeki hüznü yıllarca unutamadı. Neyse ki sahneye Pele, Garrincha ve arkadaşları çıktı.

1958 ve 1962’de Brezilya, futbolun dilini değiştirirken dünyanın yoksul mahallelerinden çıkan yeteneğin nasıl evrensel bir estetiğe dönüşebileceğini gösterdi. Fakat bu romantizm de ülkenin derin eşitsizliklerini yok etmeye yetmiyordu. Futbol yoksulların sesini duyuruyor ama yoksulluğun kendisini ortadan kaldırmıyordu.

Kupa, 1966’da futbolun beşiği İngiltere’ye gittiğinde Geoff Hurst’ün........

© Birgün