menu_open Columnists
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close

Gerçekten “İyi” misin, Yoksa Zayıflığı İyilik Ambalajında mı Satıyorsun?

25 0
06.11.2026

Köşe Yazıları Diş Hekimliği Eczacılık Edebiyat Eğitim Fen Güzel Sanatlar ve Tasarım Hemşirelik Hukuk İktisadi ve İdari Bilimler İlahiyat İletişim İnsan ve Toplum Bilimleri İşletme Mimarlık Mühendislik Orman Sağlık Bilimleri Siyasal Bilgiler Spor Bilimleri Tarih Tıp Turizm Veteriner Ziraat

Güzel Sanatlar ve Tasarım

İktisadi ve İdari Bilimler

İnsan ve Toplum Bilimleri

Fikri görünür kılan kalem; kalemi anlamlı kılan istikrardır.

Gerçekten “İyi” misin, Yoksa Zayıflığı İyilik Ambalajında mı Satıyorsun?

Günlük hayatımızda kişilere ilişkin sıkça yanılır ve derin kalp kırıklıkları ile hayatımızın geri kalan kısmını yaralı geçiririz. Ömrünün başında duyduğu güvenlerin bedelini yaşamı boyunca ödeyen sayısız insan vardır. Birçoğunu biz de yakından tanırız. “Kimseye güvenmeyeceksin” nasihati, neredeyse her öğüt cümlesinde ilk değilse bile ikinci sırada yerini alır.

Peki, aslında olan nedir? İnsanlar mı güvenimizi zedeledi, yoksa biz olmayacak bir duaya mi âmin dedik? Aslında bu insanlar bizi aldatmadı; biz yanlış beklentilere girdik ve bu yüzden doğal olarak yanıldık. “İyi” kavramına ilişkin yanılgılarımız ve belirti konusundaki yanlış tespitlerimiz, aslında iyi olmayan insanları “iyi” olarak etiketlememize neden oldu. Bu hatalı tespitlerin de bize ağır bir bedeli oldu. Tüm olup biten budur…

İyi nedir? İyi insan kimdir? Özellikleri nelerdir? Bu defaki yazımızın konusu bu sorular etrafında şekillenecek. Köşemizi bugün “iyi insan”a değil, “iyi” kavramına ayırdık; zira iyiyi tanımadıkça iyi kişiyi bilmemize imkân olmadığını, sözün bu noktasında peşinen söylemek istiyorum.

Bir insanı “iyi” kılan nedir? Yasalara harfiyen uyması mı, sesini çıkarmaması mı, yoksa kimseyle çatışmaya girmeyip her şeye başını eğmesi mi? Günlük hayatta “Ne kadar da iyi bir insan(!), ağzı var dili yok(!), kimseye zararı dokunmaz” övgüsünü ne kadar sık duyuyoruz, değil mi? Peki, sessiz, edilgen ve zararsız olmak gerçekten bir ahlaki erdem midir, yoksa sadece eyleme geçme cesaretinin ve gücünün yokluğunun bir göstergesi mi?

“İyi bir insan” olmanın reçetesini aramadan ve bulgularımızı başkalarıyla paylaşmadan önce, “iyi” kavramının kendisinde bir uzlaşıya varmak zorundayız. Çünkü tarihsel ve psikolojik süreçlere baktığımızda, “iyilik” zannettiğimiz pek çok davranışın aslında çoğunluğun kendi konforunu ve çaresizliğini korumak için uydurduğu birer savunma mekanizmasından ibaret olduğunu görürüz.

Filozof Friedrich Nietzsche, felsefe tarihinin en sarsıcı ahlak eleştirilerinden birinde tam da bu yanılsamaya dikkat çeker. Ona göre insanlık tarihi iki temel ahlak anlayışının çatışmasına sahne olmuştur: Güçlü, yaratıcı, hayatı onaylayan ve kendi değerlerini üreten “Efendi Ahlakı” ile edilgen, çekingen ve zayıf olanların sığındığı “Köle Ahlakı” onun bu sorgusundaki anahtar kavramlardır.

Tarihin bir noktasında kalabalıklar —yani zayıflar— bir araya gelerek kurnazca bir zihinsel devrim yaptı. Doğrudan savaşamadıkları güçlü insanların özelliklerinden olan gurur, cesaret, bağımsızlık ve güç istencini “kötü” ve “günah” ilan ettiler. Böylece güçlü insan, edimleri sebebiyle lanetlenerek dışlandı. Örgütlenerek yapıyı ele geçiren bu kitle, kendi çaresizliklerini birer erdem gibi ambalajladı. İtaat etmek “alçakgönüllülük” olarak pazarlandı, cesaretsizlik “sükûnet” adını aldı; erdem olarak pazarlarda övüldü. Baş eğmek “hoşgörü” olarak alkışlandı, pasiflik ise “iyilik” diyerek kitlelere sunuldu.

İyilik kavramımızı tanımlayanlar, iyi insan tanımımızın da sahipleriydiler. Beşeriyet, zayıf bu kalabalıkların tanımlayarak pazarladığı bu kavramlar üzerinden aldatıldı. Böylece “iyi insan” tanımı, kendi yaşamını üreten cesur bireyden, toplumun ve kaygının esiri olmuş incelikli bir köleye dönüştü.

Peki biz bugün “iyilik” ile ilişkilendirilen şeyler konusunda neden bu kadar sık yanılıyoruz? Neden bu kadar sık kandırılıyoruz? Bu yanılgılarımızı da sahip olduğumuz iyi duygularımızın kaybı ile öderiz. Cevap, hem felsefi algımızda hem de kitlesel gelişimimizin merkezi ögesi olan sosyal psikolojimizde saklıdır.

Psikolog Lawrence Kohlberg’in Ahlaki Gelişim Evreleri teorisi, insan zihninin “iyi” algısını nasıl kurguladığını net bir şekilde ortaya koyar. Kohlberg’e göre çoğu insan ahlaki gelişimde “Geleneksel Düzey”de takılı kalır; bu algıları bireyselleştirerek içselleştiremez. Bu düzeydeki birey için iyi olmak; toplumun kurallarına uymak, “iyi çocuk” olarak kabul görmek, grup dışına itilmemek ve otoriteye itaat etmekten ibarettir.

Eğitim camiasının “iyi öğrenci” algısı ile bürokrasimizin “iyi personel” algısı birbiriyle mutabakat gösterir. Her ikisi de sorun çıkarmayan, solunum yapmayı canlı olmak için kanıt sayan şekillendirici kitlelerdir. Ebeveynler de bu yoğun kitlenin oluşturduğu kesimlerdir. “İyi” adına her birimizin istediği, itaat eden ve sorun çıkarmayan bireylerdir. Kimse iyilik adına özgür, itaat etmeyen, doğru arayışı olan ve kötüye isyan eden birini istemeyecektir.

İşte Nietzsche’nin “Köle Ahlakı” dediği felsefi zemin ile Kohlberg’in “Geleneksel Evre” dediği psikolojik aşama tam bu noktada kesişir. İki kuram da bize aynı acı gerçeği söyler: Toplumun “iyi insan” diyerek taltif ettiği kişilerin büyük bir kısmı, aslında henüz ahlaki gelişimini tamamlayamamış, sadece elenmekten ve cezalandırılmaktan korkan, bu yüzden istendik biçimde davranan edilgen zihinlerdir.

Gerçek ahlak ise Kohlberg’in “Gelenek Ötesi Düzey” dediği evrede başlar. Bu evredeki insan, toplumsal kabullerin veya öğretilmiş dogmaların ötesine geçer. Bu basamakta olan bireyler, kuralları körü körüne takip etmek yerine; adalet, eşitlik, özgür irade ve evrensel insan hakları çerçevesinde kendi ilkesel duruşunu inşa eder.

Ateist veya deist kimi insanların ahlaki faziletler sergilemesine karşın, Allah’a ve ahirete inandığı iddiasındaki kimi insanda rastlamayı umduğumuz hâlde........

© Akademik Akıl