Özbekistan’da müzeleşerek temsil edilen tarih kime ne söylüyor?

Özbekistan’ın son zamanlarda benimsediği kültür siyasetinin belki de en iddialı örneğini Semerkant veya Buhara’da değil, Taşkent’te görmek mümkün. Hazreti İmam Külliyesi’nin yanı başında inşa edilen Özbekistan İslam Medeniyeti Merkezi, geçtiğimiz mart ayında kapılarını açmış. On hektarı aşan devasa kompleks yalnızca bir müze değil; kütüphanesi, yazma eser koleksiyonları, arşivi, araştırma ve eğitim birimleriyle İslam medeniyetinin hafızasını tek bir çatı altında toplamayı amaçlayan büyük bir proje. Merkezindeki 65 metrelik kubbenin altında yer alan Kur’an Salonu’nda meşhur Hz. Osman Mushafı sergileniyor. Belli saatlerde içinde bulunduğu muhteşem mimari tasarımlı bölümde gerçekleştirilen ışık gösterisiyle gökten bu Mushaf üzerine doğru akan Arapça harfler vahyin inzalini temsil ediyor. Bu temsil ise İslam öncesi Orta Asya’dan IX-XIII. yüzyıllardaki büyük ilmî yükselişe, Timurîler çağından modern Özbekistan’a uzanan kapsamlı bir tarih anlatısı kuruyor.

Aslında burası, Özbekistan’ın geçmişiyle bugün kurmak istediği ilişkinin adeta yoğunlaştırılmış bir özeti. Bîrûnî, Hârizmî, İbn Sînâ, Uluğ Bey ve daha nice âlimin ilmî mirası, yazmalar ve tarihî eserler son derece modern bir müzecilik diliyle; dijital ekranlar, interaktif uygulamalar, sanal sergiler ve görsel-işitsel teknolojiler eşliğinde ziyaretçiye sunuluyor. Nisan ayında Guinness tarafından “dünyanın en büyük İslam medeniyeti müzesi” olarak tescil edilmiş olması da projenin ölçeğini gösteriyor. Fakat tam da burada bu yazının temel sorusu bütün ağırlığıyla karşımıza çıkıyor: İslam medeniyetinin muazzam ilmî ve fikrî birikimini en ileri gösteri teknolojileriyle görünür hâle getirmek onu gerçekten yeniden canlandırmak mıdır, yoksa bir medeniyeti muazzam bir müzenin içinde seyredilebilir hâle getirmek midir?

Bence cevap ikisinden birini seçmek zorunda değil. Bir medeniyet elbette müzede yeniden kurulamaz; Bîrûnî’nin zihnini bir vitrinde, Mâtürîdî’nin düşüncesini dijital ekranda, Buhârî’nin ilmî titizliğini bir ışık gösterisinde yeniden üretemezsiniz. Hatta böylesine görkemli sunumlar bazen düşüncenin kendisini gölgede bırakabilir. İnsan müzeden “Ne muazzam bir medeniyetmiş!” duygusuyla çıkıp o medeniyetin ne düşündüğünü hiç merak etmeden yoluna devam edebilir. Aslında müzeleşmenin en büyük semantik tehlikesi budur: Medeniyetin eserlerini görünür kılarken onu meydana getiren zihni görünmez kılmak.

Ama hakkını da teslim etmek gerekir: Çağımızın dili büyük ölçüde budur. Görüntü, dijital teknoloji, müze, mimari, ışık ve deneyim üzerinden konuşan bir dünyada, asırlardır hafızanın karanlığına itilmiş bir medeniyetin yeniden görünür hâle gelmesi küçümsenecek bir şey değildir. Taşkent’teki bu muazzam merkeze giren genç, belki önce teknolojiden ve mimariden etkilenecek; fakat oradan “Bîrûnî........

© Yeni Şafak