Müslümanlar, İslam’ın ikinci yüzyılı olan 8. yüzyıldan itibaren 16. yüzyılın sonuna kadar düşünce ve bilimden kültür ve sanata kadar yüksek bir medeniyet kurup Batılılar dahil dünyanın dört bir tarafındaki insanlara kendi ürettikleri ilim, düşünce, teknoloji ve sanatı götürüp paylaştılar. Bu, tüm insaflı tarihçilerin ittifakla tespit ettikleri bir husustur. Ancak 17. yüzyıldan 21. yüzyıla kadar bir gerileme ve zayıflama dönemi yaşandı. “Çöküş” değil “zayıflama” tabirini bilerek kullandık. Zira İslam medeniyeti hiçbir zaman çökmedi ama geçmişe mukayeseyle çok zayıfladı. İşte “mensubu olduğumuz” İslam medeniyetinin gerilemesinin sebepleri üzerinde düşünerek “Onu yeniden nasıl güçlendirebiliriz?” sorusunun cevabını aramak, kendisini bu medeniyete “mensup ve ait” hisseden her sorumlu bireyin temel görevidir.

Geçen haftaki yazımız şöyle bitmişti: “Lewis, Müslümanların geri kalmalarının sebebinin dinleri değil kendileri olduğu kanaatindedir. Hatta bu sebeple ‘İslam, Müslümanlara ne yaptı da Müslümanlar bu hâle geldi?’ sorusu yerine ‘Müslümanlar İslam’a ne yaptı?’ sorusunun daha anlamlı olduğunu ima eder.”

Lewis’in “Hata Neredeydi?” kitabında doğrudan söylemese de yazdıklarından çıkan sonuca göre Müslümanların (o dönemde İslam medeniyetinin lokomotifi konumunda olan Osmanlıların) en önemli hatası düşünce, bilim ve teknolojiye olan meraklarının azalmasıydı. Peki Müslümanların/Osmanlıların bilim ve düşünceye, sanat ve teknolojiye ilgilerinin azalmasının sebebi İslam’ın kendisi miydi? Osmanlı’nın son asrında yaygınca sorulan şu soruyu hatırlayalım: “İslam terakkiye mani midir?” Renan gibi koyu bir Arap ve Türk düşmanı biri için cevap belliydi: “Evet Araplar ve Türklerin kafaları çalışmadığı gibi dinleri de işe yaramaz. Bu milletler, bu dinleriyle asla medeniyet kuramaz, terakki edemez.” Batı’da tahsil görüp memleketlerine birer Batı hayranı olarak dönen pek çok Osmanlı aydını da Renan gibi düşünüyordu: “İlerlemek, terakki etmek istiyorsak tıpkı Batılılar gibi biz de dinden uzaklaşmalıyız. Din, terakkiye manidir; İslam ile asla terakki edemeyiz.” Onlar için hatanın kaynağı belliydi: Din. Ancak Lewis gibi insaflı oryantalistlerin de belirttiği gibi Müslümanlar İslam dinine sıkıca bağlı oldukları dönemlerde yüksek bir medeniyet kurmuşlardı; yani İslam geçmişte Müslümanların terakkisine mani olmamıştı. O zaman hatayı başka bir yerde aramalı.

Müslümanların/Osmanlıların düşünce, bilim ve teknolojiye olan........

© Yeni Şafak