menu_open Columnists
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close

Zamanı anlamak-4: Işığı kovalamak

20 0
previous day

1895'te İsviçre'nin Aarau kasabasında on altı yaşında bir lise öğrencisi kafasında bir oyun oynuyordu. Bir ışık demetinin peşinden koştuğunu, ona yetişip yanında aynı hızla gittiğini hayal ediyordu. O zaman ışığı nasıl görürdü? Yanında giden bir otomobil size duruyor gibi görünür; ışık da donmuş, kıpırdamayan bir dalga gibi mi görünecekti?

Genç Albert Einstein bu sorunun cevabının "evet" olamayacağını sezdi. Ama nedenini bulması on yıl sürecekti. Bir önceki yazıda onu Bern'deki patent ofisinde, saat eşitleme başvurularının başında bırakmıştık. Onun vardığı sonucu anlamak için önce iki yüz yıllık bir hikâyeyi bilmemiz gerekiyor: ışığın hızının nasıl ölçüldüğünü ve bu hızın neden herkesi şaşkına çevirdiğini.

Uzaklaşan fener

Gece, uzun ve düz bir yolda yürüdüğünüzü düşünün. Arkanızda kalan bir arkadaşınız tam saat başlarında fenerini yakıp söndürüyor. Işık anında gitseydi, siz ne kadar uzaklaşırsanız uzaklaşın, ışığı tam saat başında görürdünüz. Ama ışığın bir hızı varsa, uzaklaştıkça her yanıp sönme size biraz daha geç ulaşır.

1676'da Paris Gözlemevi'nde çalışan Danimarkalı astronom Ole Romer, gökyüzünde tam böyle bir fener buldu: Jüpiter'in uydusu Io. Io, Jüpiter'in etrafını yaklaşık 42,5 saatte bir dolaşır ve her turda gezegenin gölgesine girip kaybolur. Bu kayboluşlar bir saat kadar düzenlidir. Romer bir tuhaflık fark etti: Dünya, Güneş etrafındaki yolculuğunda Jüpiter'e yaklaşırken tutulmalar erken, uzaklaşırken geç geliyordu. Aylar içinde biriken gecikme dakikaları buluyordu.

Romer'in açıklaması fener örneğiyle aynıydı: Io'nun ışığı, dünya uzaklaştıkça artan yolu kat etmek için zaman harcıyordu. Kasım 1676'daki bir tutulmanın hesaplanandan on dakika kadar geç geleceğini önceden söyledi ve haklı çıktı. Romer'e göre ışık, dünya'nın yörüngesini bir uçtan öbür uca 22 dakikada geçiyordu. Hollandalı Huygens bu veriden ışığın hızını saniyede 220-230 bin kilometre civarında hesapladı. Rakam eksikti ama ilk kez şu kesinleşmişti: Işık anında gitmiyordu.

Işığın hızını gezegenlere başvurmadan, yeryüzünde ölçmek için iki yüz yıl beklemek gerekti. 1849'da Fransız fizikçi Hippolyte Fizeau, Paris'te zekice bir düzenek kurdu. Suresnes'teki bir evin penceresine bir lamba ve 720 dişli bir çark........

© Yeni Mesaj