Zamanı anlamak-3: Newton’un mutlak zamanı ve dünyanın saati
22 Ekim 1707 gecesi, İngiliz donanmasının Akdeniz filosu sisli bir havada eve dönüyordu. Amiral Cloudesley Shovell ve kaptanları, Manş'ın ağzına girdiklerini sanıyordu. Yanılıyorlardı. Filo, İngiltere'nin güneybatı ucundaki Scilly Adaları'nın kayalıklarına doğru gidiyordu. Birkaç saat içinde dört savaş gemisi kayalara çarptı ve kesin sayısı bilinmese de 1.400 ile 2.000 arasında denizci boğuldu.
Felaketin sebebi bir saat sorunuydu. Denizciler enlemi, yani kuzey-güney konumlarını, Güneş'in ya da Kutup Yıldızı'nın yüksekliğinden kolayca bulabiliyordu. Ama boylamı, yani doğu-batı konumlarını, bulamıyorlardı. Boylamı bulmanın yolu ise zamandan geçiyordu.
Newton'un nehri
Önceki yazıda sarkaçlı saatin zamanı saniyelerle ölçmeye başladığını görmüştük. Bu hassasiyet kaçınılmaz bir soruyu doğurdu: Saat ne ölçüyor? Cevabı 1687'de Isaac Newton verdi. Principia'nın başında zamanı şöyle tanımladı: Mutlak, gerçek ve matematiksel zaman, kendiliğinden ve kendi doğası gereği, dışarıdaki hiçbir şeyle ilişkisi olmaksızın tekdüze akar.
Bu tanımın ne demek olduğunu bir benzetmeyle anlatalım. Newton'a göre zaman, evrenin içinden geçen görünmez bir nehir gibidir. Her yerde aynı hızla akar. Güneş, gezegenler, saatler, insanlar bu nehrin üzerinde yüzer. Saatlerimiz iyi ya da kötü olabilir; ama hepsinin altında, hiçbir şeyden etkilenmeyen tek bir gerçek zaman vardır. İstanbul'da bir saniye geçtiğinde, Ay'da da, en uzak yıldızda da bir saniye geçer. "Şimdi" denen an, bütün evren için aynıdır.
Alman filozof Leibniz buna itiraz etti. 1715-1716'da Newton'un savunucusu Samuel Clarke ile yazıştığı mektuplarda, zamanın kendi başına var olan bir şey olmadığını savundu. Ona göre zaman, olayların sırasından ibaretti; olaylar olmasa zaman da olmazdı. Tartışma felsefi olarak çözülmedi, ama pratikte Newton kazandı. Çünkü onun fiziği işe yarıyordu. Edmond Halley, Newton'un yasalarıyla bir kuyruklu yıldızın 1758'de döneceğini hesapladı; yıldız, Halley öldükten sonra tam zamanında gökyüzünde belirdi. Mutlak zaman iki yüz yıl boyunca sorgulanmayacaktı.
Denizdeki saat
Boylam sorununa dönelim. Dünya yirmi dört saatte 360 derece döner; yani her 15 derece bir saate, her derece dört dakikaya karşılık gelir. Bir gemi, çıktığı limanın saatini doğru tutan bir saat taşırsa, denizde........
