1935 yılında Einstein, Princeton'da iki genç meslektaşıyla — Boris Podolsky ve Nathan Rosen — birlikte bir makale yayımladı. Fizik tarihinde üç yazarın baş harfleriyle anılan az sayıda çalışmadan biridir: EPR makalesi.

Amaç kuantumu çürütmek değildi. Daha incesiydi: kuramı kendi mantığıyla sıkıştırıp, kabul edilemez bir sonuca vardığını göstermekti.

Einstein sonunda haksız çıkacaktı. Ama sorduğu soru o kadar keskindi ki, otuz yıl sonra felsefî bir tartışmayı laboratuvar deneyine dönüştürdü ve 2022'de Nobel'e konu oldu.

İki eldiven

Önce olgunun kendisini anlatalım. Bazı fiziksel süreçler parçacıkları çiftler hâlinde üretir ve bu çiftler ortak bir kurala bağlıdır. Mesela bir özellikleri toplandığında hep sıfır etmek zorundadır: biri "yukarı" çıkarsa öteki mutlaka "aşağı" çıkar.

Bu çifte dolanık denir. Birini alıp İstanbul'da bırakın, ötekini Tokyo'ya götürün. İstanbul'dakini ölçtüğünüzde, Tokyo'dakinin ne çıkacağını anında bilirsiniz.

Bir çift eldiven düşünün; birini bir kutuya, ötekini başka kutuya koyup dünyanın iki ucuna gönderin. Birini açtınız, sol çıktı. Öteki sağdır — hem de anında, hiçbir sinyal gitmeden.

Burada esrarengiz bir şey yoktur. Eldivenler kutulara konduğu anda zaten sol ve sağdı; biz bilmiyorduk sadece. Einstein'ın iddiası tam olarak buydu. Parçacıklar da böyledir, diyordu. Değerleri en baştan bellidir, kuram bunu göremediği için olasılıkla konuşur. Yani kuram eksiktir.

Alternatif ne? Alternatif şu: parçacıkların değeri gerçekten ölçüm anında belirleniyorsa, İstanbul'daki ölçüm Tokyo'dakinin sonucuyla anında uyumlanıyor demektir. Aralarında, mesafeyi hiçe sayan bir bağ olmalıdır.

Einstein bunu kabul edilemez buldu ve meşhur tabirini kullandı: uzaktan hayalet etki. Ona göre bu saçmalığa düşmemenin tek yolu, değerlerin baştan belli olduğunu kabul etmekti. Mesele burada kilitlendi. İki taraf da haklı görünüyordu ve tartışma felsefî kaldı; çünkü ikisini ayırt edecek bir deney yoktu.

Otuz yıl sonra: Bell'in dehası

1964'te, CERN'de çalışan Kuzey İrlandalı fizikçi John Stewart Bell bu düğümü çözdü. Hem de kimsenin aklına gelmeyen bir yoldan. Bell, "hangisi doğru" diye sormadı. Şunu sordu: eğer Einstein haklıysa, yani değerler baştan belliyse, bunun ölçülebilir bir sonucu olur mu?

Cevabı buldu. Parçacıkları hep aynı açıdan değil, farklı açılardan ölçerseniz sonuçlar arasındaki uyum bir sayıya bağlanır. Ve Bell şunu ispatladı: değerler baştan belliyse, bu sayı belli bir sınırı aşamaz. Buna Bell eşitsizliği denir. Kuantum kuramının öngördüğü değer ise o sınırın üstündedir. Ölçün, sınırın altında çıkarsa Einstein haklı. Üstünde çıkarsa........

© Yeni Mesaj