Richard Feynman, yirminci yüzyılın en etkili fizikçilerinden biriydi ve öğretme kabiliyetiyle tanınırdı. Kuantum mekaniği derslerinde bir deneyi anlatırken şunu söyledi: bu olgu, klasik hiçbir yoldan açıklanamaz ve kuantumun bütün gizemini içinde taşır. Aslında, dedi, kuantumun tek gizemi budur.

Bugün o deneyi anlatacağım. Anlatması kolay, kabul etmesi zor.

Önce dalgaların ne yaptığını görelim

Bir deney kuralım. Bir duvara iki dar yarık açalım, arkasına da bir perde koyalım.

Yarıklara dalga gönderin — mesela bir su teknesinde dalga üretin. Her yarık, arkasında yeni bir dalga kaynağı gibi davranır. İki dalga perdeye doğru yayılırken birbirine karışır.

Karışmanın iki türü vardır.

İki dalganın tepesi aynı yere denk gelirse birbirini güçlendirir; oradaki etki iki katına çıkar. Bir dalganın tepesi ötekinin çukuruna denk gelirse birbirini götürür; orada hiçbir şey kalmaz.

Sonuç, perdede düzenli bir şeritler dizisidir: güçlü, hiç, güçlü, hiç. Buna girişim deseni denir.

Bu desen dalgalara mahsustur. Tanecikler bunu yapamaz. İki yarıktan mermi atarsanız perdede iki yığın oluşur — yarıkların tam karşısında. Mermiler birbirini götürmez.

Yani girişim deseni, bir imzadır. Perdede onu görürseniz, oradan bir dalga geçtiğini bilirsiniz.

Tamam şimdi bunu anladıysak artık elektron göndermemizin zamanı geldi.

Aynı düzeneği kurun ama bu sefer su dalgası değil, elektron gönderin. Elektron bir parçacık; kütlesi var, yükü var, dedektöre çarptığında tek bir noktada iz bırakıyor.

Beklentimiz ne olur perde de mermilerde olduğu gibi iki yığın görmek...

Peki olan nedir: girişim deseni. Şeritler...

Bunu geçen yazıda zaten konuşmuştuk aslında; elektronun bir dalga yüzü olduğunu biliyoruz. Şaşırtıcı ama hazmedilebilir. Tuhaflık şimdi başlıyor.

Teker teker gönderin

Belki elektronlar bir kalabalık hâlinde gidiyor ve birbirleriyle itişip kakışarak bu deseni oluşturuyorlardır. Makul bir şüphe.

O hâlde kaynağı kısın. O kadar kısın ki, düzenekte aynı anda tek bir elektron bulunsun. Biri perdeye varmadan öteki yola çıkmasın.

Deney yapıldı — 1970'lerde Bolonya'da, sonra 1989'da Japonya'da Akira Tonomura ve ekibi tarafından çok daha net biçimde.........

© Yeni Mesaj