Önce bir gerçeği kabul edelim: Kaçış yok. Yapay zekâ telefonumuzda, işimizde, çocuklarımızın ödevinde. Onu hayatımızdan çıkarmaya çalışmak, yirminci yüzyılda elektriği reddetmek kadar imkânsız. Bu araçlarla yaşayacağız ve bu araçlar bizimle konuşacak.

Üstelik konuşan her ses iyi niyetli olmayacak. Ukrayna'dan Gazze'ye insanların her gün öldürüldüğü, büyük güçlerin birbirine diş bilediği bir gerilim çağındayız. Bu çağda devletler kitleleri yönlendirmek için ellerindeki her aracı kullandı ve kullanıyor. Seçimler, savaşlar, sokaklar sosyal medyadaki algı operasyonlarıyla şekillendi. İnsan hayatının bu kadar ucuzladığı bir dünyada, en güçlü ikna makinesinin kullanılmamasını beklemek safdillik olur. Şirketler kârları için, devletler iktidarları için bu kapıyı zorlayacak.

O hâlde soru "manipülasyondan nasıl kaçarız" değil, "ona karşı nasıl bağışıklık kazanırız" olmalı. Virüsten kaçamadığımızda bedeni güçlendiririz. Bu bağışıklığın iki katmanı var. Biri toplumsal: yasalar, denetim, şeffaflık. Avrupa Birliği'nin Yapay Zekâ Yasası, insanların zaaflarını istismar eden manipülatif sistemleri Şubat 2025'ten beri yasaklıyor. Türkiye'nin de böyle bir kalkana ihtiyacı var. Ama manipüle edenin zaman zaman devletin kendisi olduğu bir çağda yalnızca bu kalkana güvenmek yetmez. Asıl savunma hattı insanın kendisidir. Bu yazıda o hatta odaklanacağız.

Peki birey ne yapabilir? Geçen yazıyı Spinoza'nın taşıyla bitirmiştik: itilip yokuş aşağı yuvarlanan ve bunu kendisi istediği için yaptığını sanan taş. Spinoza'nın çaresi bilmekti. Bu doğru ama eksik. Çünkü bizi kandıran aklımız değil, duygumuz. Duygu da bilgiye kolay boyun eğmez. Sigaranın zararını bilmeyen tiryaki yoktur, ama bilmek bırakmaya yetmez. Gece yarısı telefona uzanan elin sahibi de dalkavukluğun ne olduğunu çok iyi bilir.

O hâlde soru şu: Duygu nasıl eğitilir? Bu sorunun bizim medeniyetimizde asırlık bir cevabı var. Adı nefis terbiyesi.

Tasavvuf geleneği nefsi tek parça bir kötülük kaynağı olarak görmez. Onu yolculuğa çıkmış bir yolcu gibi görür. Bu yolculuğun durakları, Kur'an'daki ifadelerden yola çıkılarak yedi mertebe hâlinde anlatılır.

İlki nefs-i........

© Yeni Mesaj