Savaşın bilançosunu genellikle ölümler, yıkılan şehirler ve harcanan milyarlar üzerinden konuşuyoruz.

Oysa savaşın çok daha uzun vadeli ve çoğu zaman gözden kaçan bir faturası var: Kaybedilen kalkınma.

Dünya Bankası'nın Nisan 2026 tarihli Middle East, North Africa, Afghanistan & Pakistan Economic Update raporu bu konuda oldukça çarpıcı sonuçlar ortaya koyuyor.

Raporda Cezayir, Batı Şeria ve Gazze, Irak, Yemen ve Suriye'deki büyük çatışmaların ekonomik sonuçları inceleniyor. Yapılan karşı-olgusal hesaplamalara göre, bu büyük çatışmalar yaşanmasaydı etkilenen ülkelerde kişi başına gelir yedi yıl sonunda ortalama yüzde 45 daha yüksek olabilirdi.

Dünya Bankası bu farkın büyüklüğünü daha çarpıcı bir ifadeyle anlatıyor:

Yaklaşık 35 yıllık kalkınma ilerlemesi.

Bir başka ifadeyle savaş, bir ülkeden neredeyse bir nesli çalabiliyor.

Savaş biter, ekonomik yıkım devam eder

Raporun asıl önemli tespiti burada.

Savaşın ekonomik etkisi, silahlar sustuğunda sona ermiyor.

İncelenen çatışmalarda, savaşın başlamasından sonraki ilk yılda kişi başına gelir çatışma öncesine göre ortalama yüzde 12 geriliyor. Yedi yıl sonra bile kişi başına gelir çatışma öncesindeki seviyenin yüzde 24 altında kalıyor.

Suriye bunun en ağır örneklerinden biri. Rapordaki hesaplamaya göre 2011'de başlayan iç savaş yaşanmasaydı, Suriye'de kişi başına gelir yedi yıl sonra gerçekleşen seviyenin yaklaşık iki katına ulaşabilirdi.

Yemen'deki tablo daha da ağır. Kriz yaşanmasaydı kişi başına gelirin incelenen dönemin sonunda gerçekleşen seviyenin üç katına kadar çıkabileceği hesaplanıyor.

Bu rakamları yalnızca millî gelir istatistiği olarak okumamak gerekir.

Savaşta yıkılan sadece bina değildir.

Üretim zinciri kırılır.

Sermaye kaçar.

Yatırım ertelenir.

Çocukların eğitimi kesintiye uğrar.

İnsanlar ülkelerini terk eder.

Kurumlar zayıflar.

Bir ülkenin yıllar içerisinde oluşturduğu insan sermayesi ve üretim kapasitesi erir.

Bu nedenle savaş yalnızca mevcut zenginliği yok etmez; henüz üretilmemiş gelecekteki zenginliği de ortadan kaldırır.

Kalkınmanın en büyük düşmanlarından biri savaş

Ekonomik kalkınmanın temelinde birikim vardır.

Bugün kurulan fabrika yarın üretir. Bugün yetiştirilen mühendis yıllarca katma değer oluşturur. Bugün yapılan liman, demiryolu veya enerji yatırımı onlarca yıl ekonomiye........

© Yeni Mesaj