Tom Barrack’ın Orta Doğu’ya ve dolaylı olarak Türkiye’ye ilişkin yaptığı “monarşi” vurgusu, yüzeyde bir yönetim modeli tartışması gibi sunulsa da gerçekte çok daha derin bir zihniyetin dışavurumudur. Barrack’ın “bu bölgede işe yarayan tek şeyin güçlü liderlik rejimleri, yani hayırsever monarşiler olduğu” yönündeki ifadeleri, teknik bir gözlem değil; normatif bir hiyerarşi kurma çabasıdır.

Bu yüzden meseleye “farklı bir sistem önerisi” olarak yaklaşmak eksik kalır. Çünkü burada yapılan şey, bir ülkenin ya da bir bölgenin hangi rejimle yönetilmesi gerektiğine dışarıdan hüküm vermektir. Daha açık ifadeyle bu, siyasal egemenliğin kendisine yönelen bir müdahaledir.

Ve evet—bu anlamda küstahça bir müdahaledir.

Tarihsel olarak bakıldığında, bir toplumun yönetim biçiminin dış aktörler tarafından “önerilmesi” yeni bir durum değildir. 19. yüzyıl sömürgeciliği tam olarak bu mantık üzerine kuruluydu: “Geri kalmış” olarak tanımlanan toplumlara, onların “doğasına uygun” yönetim biçimleri önerilirdi. Bu öneriler çoğu zaman doğrudan yönetimle, bazen de yerel hanedanların desteklenmesiyle hayata geçirilirdi.

Bu çerçevede monarşi, özellikle Batılı güçler için oldukça işlevsel bir araç olmuştur. Çünkü monarşik yapılar, karar alma süreçlerinin merkezileşmesi sayesinde dış müdahalelere daha açık ve öngörülebilir sistemler sunar. Bu nedenle Orta Doğu’da birçok monarşinin uzun süre istikrarlı kalması, yalnızca iç dinamiklerle değil, aynı zamanda uluslararası güç dengeleriyle de yakından ilişkilidir.

Barrack’ın sözleri tam da bu tarihsel sürekliliğin güncel bir yansımasıdır.

Ancak bu yaklaşımın Türkiye açısından ayrı bir anlamı vardır.

Cumhuriyetin ilanı, yalnızca bir rejim değişikliği değil, aynı zamanda monarşinin bilinçli ve kesin bir reddidir. Osmanlı’dan devralınan siyasal miras, bir hanedan egemenliğinden ulusal egemenliğe geçişle köklü biçimde dönüştürülmüştür. Bu dönüşüm, Türkiye’nin modern siyasal kimliğinin temelidir.

Dolayısıyla Türkiye’ye monarşiyi ima etmek ya da bölgesel bir model olarak sunmak, basit bir analiz hatası değil; bu tarihsel kopuşu yok saymaktır.

Daha da önemlisi, bu öneri Türkiye’yi belirli bir kategoriye yerleştirir: “Orta Doğu”.

Burada coğrafi bir tanımlamadan değil, zihinsel bir çerçeveden söz ediyoruz. Çünkü Orta Doğu, uluslararası söylemde çoğu zaman belirli siyasal özelliklerle birlikte anılır: güçlü liderlik, zayıf kurumlar ve sınırlı demokratik pratikler. Bu çerçeveye Türkiye’yi dâhil etmek, onu bu özelliklerle birlikte düşünmek anlamına gelir.

İşte monarşi önerisinin asıl işlevi burada ortaya çıkar.

Bu öneri, Türkiye’yi demokrasi deneyimi olan bir ülke olarak değil; “demokrasiyi denemiş ama başaramamış” bir bölgenin parçası olarak konumlandırır. Böylece demokrasi, evrensel bir hak olmaktan çıkar; belirli coğrafyalara uygun bir “lüks” hâline gelir.

Oysa dünya demokrasi tarihi bu tür kategorik ayrımları sürekli olarak boşa çıkarmıştır.

Fransız Devrimi sonrasında Avrupa’nın uzun süre istikrarlı bir demokrasi kuramadığı; darbeler, restorasyonlar ve otoriterleşme süreçleri yaşadığı unutuluyor. ABD’nin demokrasi tarihi ise kölelik, iç savaş ve sivil haklar mücadelesi olmadan anlaşılamaz. Yani bugün “yerleşik demokrasi” olarak sunulan ülkeler bile bu noktaya doğrusal bir gelişimle ulaşmamıştır.

Bu gerçek, demokrasinin belirli toplumlara “uygun” olup olmadığı tartışmasının ne kadar sorunlu olduğunu gösterir.

Barrack’ın yaklaşımı ise bu tarihsel karmaşıklığı basitleştirir. Demokrasi girişimlerinin başarısızlığını, bu toplumların yapısal olarak demokrasiye uygun olmamasıyla açıklar. Oysa aynı başarısızlıklar; dış müdahaleler, savaşlar ve ekonomik bağımlılıklar hesaba katılmadan anlaşılamaz.

Örneğin Arap Baharı süreci, bölge halklarının demokrasi talebinin güçlü olduğunu açıkça göstermiştir. Ancak bu taleplerin neden kalıcı sonuçlar üretmediği sorusu, yalnızca “kültürel uyumsuzluk” üzerinden açıklanamaz.

Tam da bu nedenle monarşi önerisi, analitik olmaktan çok ideolojiktir.

Bu ideoloji, demokrasiyi bir süreç olarak değil, bir sonuç olarak görür. Ve bu sonuca ulaşamayan toplumlar için alternatif olarak daha merkezi, daha kontrollü ve dış müdahaleye daha açık rejimleri makul hâle getirir.

Türkiye’nin deneyimi ise bu yaklaşımı boşa çıkaran önemli örneklerden biridir.

Türkiye, kesintilerle dolu olsa da yaklaşık bir asırlık bir cumhuriyet ve seçim pratiğine sahiptir. Bu süreçte askerî müdahaleler, siyasal krizler ve kurumsal sorunlar yaşanmıştır. Ancak tüm bu dalgalanmalara rağmen demokrasi fikri tamamen ortadan kalkmamış; aksine sürekli yeniden tartışılmış ve talep edilmiştir.

Bu durum, Türkiye’nin demokrasiye “uygunsuz” olduğunu değil; tam tersine bu sistemin hâlâ bir mücadele konusu olduğunu gösterir.

Sonuç olarak Barrack’ın monarşi vurgusu, basit bir “yanlış analiz” değildir. Bu, dünyayı belirli merkezler ve çevreler olarak ayıran; bazı toplumlara daha az siyasal hak ve kapasite atfeden bir bakış açısının ifadesidir.

Bu nedenle bu öneriye verilecek cevap, sadece tepki değil, aynı zamanda bir hatırlatma olmalıdır:

Hiçbir toplum, başka bir ülkenin diplomatı tarafından kendisine uygun görülen bir rejimle tanımlanmaz. Ve hiçbir toplum, demokrasiye “layık görülmeyi” beklemek zorunda değildir.

Demokrasi, önerilen değil; talep edilen ve inşa edilen bir siyasal biçimdir.

© Yeni Ankara