Cephede stratejist, sınıfta matematikçi, gelecekte yol gösterici...
Saat 09.05'te hayat duracak.
Sirenler çalacak. Bayraklar yarıya inecek. Milyonlarca insan, Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün hatırası önünde saygıyla eğilecek.
Çocuklarımız sınıflarına dönecek. Matematik kitaplarını açacak. Tahtaya bir üçgen çizecekler.
Belki de o üçgenin adının matematik dilimize yerleşmesinde, biraz önce saygı duruşunda bulundukları Atatürk'ün emeği olduğunu bilmeyecekler.
İşte bugün biraz da bunu konuşalım.
Çünkü Atatürk'ü yalnızca savaş meydanlarında, Cumhuriyet'in ilanında, Meclis kürsüsünde anlatmak eksik kalıyor.
Onun bir de kitapların arasında, matematik problemlerinin başında, dilin ve bilimin geleceğini düşünürken tanımamız gereken yönü var.
Bir Cumhurbaşkanı neden geometri kitabı yazar?
Yer, Dolmabahçe Sarayı.
Türkiye Cumhuriyeti'nin Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk, devlet işleri arasında bir başka meseleyle uğraşıyor.
Ülkesini işgalden kurtarmış, Cumhuriyet'i kurmuş, devrimlere öncülük etmiş bir devlet adamı, öğrencilerin matematiği daha kolay öğrenebilmesi için terimler üzerinde çalışıyor.
O yıllarda geometri derslerinde kullanılan kelimelerin önemli bir bölümü Arapça ve Farsça kökenli.
Üçgen yerine müselles, açı yerine zaviye, çap yerine kutur deniliyor.
Çocuk önce kelimeyi anlamaya çalışıyor, sonra matematiği öğrenmeye.
Atatürk bu güçlüğü görüyor.
1936-1937 kışında Dolmabahçe'de kendi eliyle bir geometri kitabı hazırlıyor.
Kitap 1937 yılında, 44 sayfa olarak yayımlanıyor.
Üstelik kapağında yazarının adı bulunmuyor.
Kitabın hazırlanışına ilişkin en önemli tanıklıklardan biri, dil bilimci Agop Dilaçar'ın sonraki baskıya yazdığı ön sözde yer alıyor. Dilaçar, Atatürk'ün Fransızca geometri kitaplarını incelettiğini, çalışmanın taslağını oluşturduğunu ve eseri bizzat kaleme aldığını anlatıyor.
Kitabın amacı da ilk baskının kapağında açıkça belirtiliyor: Geometri öğrenenlere ve bu konuda kitap yazacaklara kılavuz olmak.
Bir devletin Cumhurbaşkanı, bir çocuğun matematiği daha iyi anlamasını devlet meselesi sayıyor.
Bana göre Atatürk'ün büyüklüğünü anlatan en çarpıcı örneklerden biri budur.
Bugün kullandığımız kelimelerde onun emeği var
Bir ilkokul öğrencisine sorun.
“Üç kenarı olan geometrik şekil.” diye cevap verir.
Peki, bu kelimenin matematik dilimize nasıl yerleştiğini biliyor mu?
Atatürk'ün geometri çalışmasında Türkçeleştirilen terimlere bakalım.
Müselles, üçgen oldu.
Nısf-ı kutur, yarıçap.
Muhit-i daire, çember.
Açıortay, eşkenar, ikizkenar, köşegen, oran ve orantı gibi pek çok terim de bu çalışmanın içinde yer aldı.
Burada bir ayrıntıyı özellikle belirtelim: Bu kelimelerin tamamının tarihte ilk kez Atatürk tarafından icat edildiğini söylemek doğru olmaz. Ancak onun hazırladığı kitap, Türkçe matematik terimlerinin belirlenmesi, sistemleştirilmesi ve eğitim diline yerleşmesinde tarihî bir rol oynadı.
Atatürk yalnızca kelimeleri değiştirmiyordu.
Bilginin önündeki dil engelini kaldırmaya çalışıyordu.
Çünkü bir çocuğun anlamadığı kelimelerle bilim öğrenmesini beklemek, öğrenmeyi daha baştan zorlaştırmaktı.
Bugün yapay zekâyı, yazılımı, mühendisliği, teknolojiyi konuşuyoruz.
Atatürk ise yaklaşık doksan yıl önce bilimin anlaşılır bir dille öğretilmesini düşünüyordu.
Aradaki bağı görmek........
