Ses, insanlık tarihinin en çok tüketilen ve aktarılan ama en kolay unutulan ve en geç belgelenen bellek unsurudur. Onu yazı gibi taşta, kil tablette ya da kağıtta göremediğimiz için yakın dönemlere kadar insan hafızası dışında zamana karşı korunaksız kalmıştır. 1877 yılında Thomas Edison’un fonografı icat etmesiyle, ses artık soyut bir deneyim olmaktan çıkmış, yeniden dinlenilebilen, üretilebilen ve analiz edilebilen tarihsel bir belge haline gelmiştir. Ses arşivciliği dediğimiz alan da, yaklaşık 125 yıldır bu kaybolmaya çok müsait olan mirası, gürültü veya enkaz olarak tabir edebileceğimiz tüm ortam sesleri arasından seçerek, arındırarak, geleceğe taşıma çabasının adı olmuştur.

Günümüzde ses arşivleri ve bu çatı altında bulunan müzik arşivlerinin temel görevi zaman içerisinde oluşan/oluşturulan belleği korumak, kullanıcılara sağlıklı bir ortamda veri sağlamak ve mevcudu geliştirerek geleceğe aktarmaktır. Ancak bugün dönüp baktığımızda özellikle ilk durum için, yani henüz belleği oluşturma ve koruma aşamasıyla ilgili ciddi belirsizlikler ve tutarsızlıklar söz konusu olabilmektedir. Örneğin, müzik arşivleri gerçekten evrensel, eşitlikçi ve kapsayıcı bir belleği mi temsil ediyor? Yoksa belirli coğrafyaların, politikaların, iktidarların ve epistemolojilerin ürettiği parçalı bir hafızayı mı dikte ettiriyor?

TEK BİR ARŞİVCİLİK TARİHİ YOK!

Müzik arşivciliği, sanıldığı ya da ders kitaplarında anlatıldığı gibi dünyanın her yerinde aynı biçimde ve aynı zamanlarda gelişmiş bir alan değildir. Aksine, daha en başından itibaren eşitsiz, parçalı ve çoğu zaman çelişkili biçimlenmeler içinde olmuştur.

19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyılın başında Avrupa’da kurulan Viyana ve Berlin Fonogram Arşivleri, alanın kurumsal kimliğini belirleyen öncü modeller olurken, bu merkezlerde geliştirilen kataloglama disiplinleri, metodolojik titizlik ve “aslına sadık kalma” ilkesi, bugün hâlâ geçerli kabul edilen arşivcilik normlarının temelini atmıştır. Ancak bu “Avrupa merkezli biçimlenme”, aynı zamanda Batı dışı toplumların müziklerini çoğu zaman “kaybolmakta olan” kültürler olarak konumlandıran sömürgeci bir bakışı da beraberinde getirmiştir. Dahası, bu model dünyanın birçok bölgesinde ya hiç kurulmamış ya da çok farklı koşullarda, farklı ihtiyaçlara cevap verecek şekilde ortaya çıkmıştır. Yani müzik arşivciliğinin kuruluş hikâyesi, aynı zamanda kimin sesinin korunmaya değer görüldüğünün de hikâyesidir. Avrupa merkezli bu biçimlenme, küresel ölçekte referans haline gelirken, dünyanın büyük bir kısmı ya bu modele hiç erişememiş ya da çok daha geç ve kırılgan koşullarda kendi arşivlerini kurabilmiştir, ki bugün hâlâ müzik arşivciliği tek bir doğrusal ilerleme çizgisine sahip değildir.

Bununla birlikte arşivlerin nötr olduğunu düşünmek, yani masum, tarafsız ve yalnızca “koruyucu” yapılar olduğunu kabul etmek büyük bir yanılsamadır. Çünkü arşivler her zaman politik, ekonomik ve ideolojik koşulların ürünüdür. Ne kaydedileceğine, neyin korunacağına ve kimin erişebileceğine dair kararlar, çoğu zaman iktidar ilişkileri içinde şekillenir. Örneğin, apartheid dönemi Güney Afrika’sında ses arşivleri hem belgeleme hem de propaganda aracı olarak kullanılmıştır. Bugün ise aynı kayıtlar sosyal adalet ve kültürel iade tartışmaları çerçevesinde yeniden ele alınmaktadır. Birçok ülkede devasa devlet arşivleri mevcuttur; ancak araştırmacı erişimi ve kataloglama süreçleri sıkı siyasi denetim altındadır. Ekonomik gerçekler ise daha çıplaktır. Sahra Altı Afrika’da ya da Güney Asya’da birçok arşiv hâlâ analog kasetlere mahkûmdur. Artık üretilmeyen cihazlar, nem, sıcaklık ve bütçe yetersizlikleri nedeniyle bu kayıtlar sessizce yok olmaktadır. Kısacası, arşiv her zaman bir seçme ve eleme pratiğidir, ancak bir diğer önemli konu “arşiv yapmak” kadar arşiv yapabilecek bilince ve koşullara sahip olmaktır.

SES ARŞİVLERİNDE EPİSTEMİK-HEGEMONİK ÇATIŞMA

Alandaki en temel ayrımlardan biri de epistemolojiktir. Batı Avrupa ve Kuzey Amerika’da müzik arşivleri çoğunlukla üniversitelere bağlı, akademik araştırmalara hizmet eden yapılardır. Ses burada incelenir, sınıflandırılır, analiz edilir. Ama dünyanın başka bir bölümünde ise müzik nasıl olsa yaşayan bir pratik olarak görülebilir, hatta her zaman yaşayacağına olan inançla özensiz, seçilmeden ya da farklı pratiklerle depolanabilir. Bu fark, ses kayıtlarının nesne olarak akademik bir depo içerisinde incelenmesi yerine onların sadece yaşayan ya da yaşatılması gereken hafıza unsurları olarak görülmesinden kaynaklanır. Hatta bazı ülkelerde müzik bellekleri kültürel mirasın turizm ile buluşturulduğu bir tanıtım malzemesi olacak kadar basite indirgenmiştir.

İşte bu farklılığın yarattığı sonuç, arşivciliği sadece teknik bir mesele olmaktan çıkarır ve meseleyi belleği kimin nasıl oluşturduğu, içeriğin kime ait olduğu gibi sorulara kimin nasıl cevap verdiğine doğru evirir. Başka bir deyişle, mesele artık dünyanın farklı yerlerinden elde edilen seçilmiş kayıtlarla oluşturulan belleklerin, farklı bakış açılarının farklı epistemolojik arka planlara dayanarak verdikleri cevaplar üzerinden bir çatışma alanına dönüşmesidir. Aynı zamanda bu çatışma alanı eşitsizliklerin, yani yerel iktidarların ve/veya egemen küresel güçlerin belirleyici olduğu hegemonik bir çözümlenmeyi temsil eder.

Şöyle ki, arşivler sahip oldukları belleklerin içerik oluşturma, koruma ve erişim stratejileriyle çoğu zaman ilk yapılanma modellerindeki gibi sömürgeci veya daha sonraki dönemlerdeki diğer hâkim ideolojiler çerçevesinde meselenin çözümünde doğrudan belirleyici olurlar. Dolayısıyla bu bilinçten uzak olan ülkelerde genellikle doğru düzgün bir arşiv yoktur ve hasbel kader bu alanda atılan adımlar da görmezden gelinir, içleri o ya da bu şekilde boşaltılır ya da sürekli olarak anlaşılamayacak sorunlarla boğuşturulur.

TÜRKİYE’DE DURUM: NE KADAR FARKINDAYIZ?

Türkiye, müzik arşivciliği açısından zengin bir mirasa sahip olmasına rağmen, merkezi ve araştırmacılara açık bir ulusal müzik arşivinden hâlâ yoksundur. Darülelhan derlemelerinden TRT ve üniversite arşivlerine uzanan önemli bir birikim vardır, ancak bu materyaller çoğu zaman kapalı, dağınık ve süreksiz yapılar içinde kalmaktadır. Bu durum, büyük bir potansiyelin bilimsel üretime dönüşememesine, yani “hazine”nin “yığın” olarak kalmasına neden olmaktadır.

Oysa müzik arşivleri sadece geçmişi saklamaz, geleceğin hangi seslerle kurulacağını da belirler. Bu yüzden tek bir “ideal” arşiv modeli yoktur ve zaten olmamalıdır. Dolayısıyla farklı coğrafyaların, farklı toplulukların ve farklı ihtiyaçların ürettiği çoklu ideal arşiv biçimlenmelerinin milletin öz iradesiyle ortaya çıkarılması, yeni epistemolojik yaklaşımların üretilmesi ve uygulanması gerekir. Burada kendimize sormamız gereken en temel soru ise şudur: Biz geleceğe hangi sesleri taşıyor, hangilerini taşımıyoruz? Hangi sessizlikleri normalleştiriyoruz ya da hangilerini neden, nasıl ve dahası ne pahasına taşıyoruz?

Ses arşivleri nihayetinde bir bellek kurma pratiğidir ve her bellek pratiği gibi seçme, dışlama ve anlamlandırma süreçleri içerir. Dolayısıyla tüm dünyada hangi seslerin korunacağı, hangilerinin kaybolmaya terk edileceği ve bu kararların kimler tarafından verileceği sorusu, kültürel mirasın ötesinde doğrudan epistemik ve politik bir meseledir. Dolayısıyla soru aslında şudur: Türkiye’nin bu konuda bir politikası var mıdır?

Türkiye’deki mevcut duruma bakıldığında, müzik hafızamızın giderek kaybolmaya başladığı, yaşlı olarak tabir edebileceğimiz 65 yaş üstü kuşağın bile çocukluk-gençlik dönemindeki müzikleri artık hatırlamakta zorlandığı, buna rağmen arşivlerin hâlâ dağınık, erişimi sınırlı veya sürekliliği belirsiz yapılar olarak ayakta kalmaya çalıştıkları görülür. Elbette bu durum yalnızca akademik üretimi sınırlamakla kalmaz, toplumsal belleğin giderek kırılganlaşmasına ve kültür sahamızın en önemli hafıza dirençlerinden birinin yok olmasına da neden olur.

Peki neden? Bu sessizlik bir tesadüf müdür, yoksa kurumsal ihmal ya da politik önceliklerin veya epistemik körlüklerin bir sonucu mudur? Her ne olursa olsun, millî kültür ve egemenlik için bu kadar değerli olan bir alan bu denli boş ve sahipsiz bırakılabilir mi?

Müzik arşivleri, 20. yüzyıl başında bir tarafta imparatorlukları hedef alan emperyalistlerin, diğer tarafta kendini var etmeye ya da öte tarafta ayakta kalmaya çalışan ulus devletlerin sarıldıkları temel alanlardan biriydi. Kimlik ve aidiyet politikaları, millî müzik tanımları, ulus inşa süreçleri ve toplumsal hafızanın en somut mekânlarıydı. Fakat aynı zamanda toplumsal çözülmelerin, zafiyetlerin, farklılıkların analiz edilerek Avrupa’nın sahaya yönelik misyonerlik faaliyetlerinin de içinde o ya da bu şekilde bulunuyordu.

Günümüzde gelinen noktada arşivlerin yine farklı gündemleri ve görevleri var. Bu kapsamda Türkiye’nin mutlak surette kendine özgü modeller geliştirmesi, ulusal müzik arşivini ve onu destekleyebilecek yerel ve bölgesel araştırma merkezlerini ve arşivlerini hayata geçirmesi gerekmektedir. Çünkü kültürel sürekliliğin sağlanmasında, toplumsal aidiyetin inşasında ve ulusal kültürün sınırlarının korunmasında arşivler vazgeçilmez bir role sahiptir. Bu yönüyle müzik arşivleri, bir ulusun kültürel dokusunu bir arada tutan görünmez ama son derece güçlü bir tutkal işlevi görür. Dolayısıyla ulusal müzik arşivimizi ve onunla bağlantılı yapı modelini oluşturmak ve geliştirmek akademik bir sorumluluğun ötesinde, devlet için kültürel ve tarihsel bir zorunluluktur. Müzik hafızasına sahip çıkmak, bir anlamda ulusun kendi varlığına dair en somut tanıklıkları korumak anlamına gelir. Özellikle küresel ölçekte bilgi üretiminin ve kültürel temsilin çoğu zaman eşitsiz güç ilişkileri içinde şekillendiği günümüzde, kendi ses hafızasını koruyamayan toplumların başkalarının yazdığı bir kültürel tarihe mahkûm olma riski her zaman vardır.

Sonuç olarak, Türkiye’de müzik arşivleri üzerine bir politika geliştirilmeli, bu anlamda akademi ve diğer kurumlar teşvik edilmeli ve bu konu artık bir kültürel egemenlik ve tarihsel aidiyet meselesi olarak ele alınmalıdır. Tekrar vurgulamak da yarar var; mesele, yalnızca arşiv yapmak değildir. Mesele, bir milletin kendi geçmişine, kültürel hafızasına sahip çıkması ve bugünün seslerini kaydetme, koruma ve geleceğe aktarma iradesini ortaya koyabilmesidir. Müziğimiz kaybolursa, onun taşıdığı tarih, hafıza ve aidiyet duygusu da sessizliğe gömülür.

© Veryansın TV