Cep telefonları, otonom otomobiller, imalat robotları... Bütün bunları El Cezeri’ye borçluyuz aslında.

Dünyada ilk robotlar bundan 8 asır önce yapılır. Nerede? Güneydoğu Anadolu’da. Kim yapar?Bedi‘uz-zemân Ebû el-‘İzz b. İsmaî‘l b. el-Rezzâz adlı Cizreli bir gencimiz, ki El-Cezeri diye tanınır kısaca (1136-1206). El Cezeri ilim ehlidir, keşfe heveslidir, ilerleyen yıllarda Artuklu Mardin Sarayına sermühendis seçilir. Musul Zengi Hanedanı’na ve Selahaddin Eyyubi’ye hizmetle şereflenir.Henüz 1100’lü yıllarda abdest aldıran, havlu tutan, şerbet sunan, namaza kaldıran ve sesli ikazlarda bulunan cihazlar yapar ki bu mevzudaki ilk yazılı kaynaklar da ona çıkar. İhtiyaç duyduğu enerjiyi daha ziyade suyun kaldırma gücünde, hava basıncında, yer çekiminde, merkezkaç kuvvetlerde arar. Yelkenler, çıkrıklar, makaralar, devri daim pompaları, kasa anahtarları, şifreli kilitler, şamandıralar... Lenardo da Vinci, Cezeri’den 400 yıl sonra konik vana diye bir şeyin farkına varır anca. Cezeri krank mili ile şakuli haraketleri dairesele çevirir ki günümüz makinelerinin temelidir, hız katar imalata.

Onun yaptığı cihazlar programlanabilir otomasyon numuneleridir ayrıca. Denge ve kontrol sistemleri (otomatik geri besleme) ile sibernetikin elif basını yazar. “Peki sibernetik ne” diye soracaksınız. Özetle güdüm yönetim ilmidir; mimari, mekanik, fiziki sistemleri denetler ve idare eder.El Cezeri kendi kendine hareket eden, denge kuran, irtibat sağlayan makineler (otomatlar) yapar, robotik ilminin de temellerini atar.Dişlileri ve pistonları kullanarak suyu yukarılara yükseltir ki mühim bir iştir o yıllarda.

Cizreli Rezzaz oğlu İsmail’e göre “tatbik edilmeyen teknik doğru ile yanlış arasında gezinir”. İşte bu yüzden sözde kalmaz, sıvar kollarını yapar, ortaya koyar. Dener, çalıştırır, planlarını çizer, esaslarını açıklar, sonraki nesillere kapı aralar. El Câmi-u’l Beyn’el İlmî ve El-Amelî’en Nâfi fî Sınâ’ati’l Hiyel adlı eserinde 50’den fazla cihazın nasıl çalıştığını yazar, sırrını saklamaz. O her bildiğini paylaşadursun, Batılılar Kitab-ı hiyel nüshalarını çalar, Amerika ve Avrupa’nın ünlü müzelerine kapatırlar. Bilinen 15 el yazması vardır 10’u ecnebilerin elinde, 5’i (en eskileri) ise İstanbul’da (Süleymaniye ve Topkapı’da)El Cezeri’nin cebir hendese altyapısı sağlamdır. Olup biteni rakama da dökebilir kolayca.

Robot kelimesi aslen Slavcadır,........

© Türkiye