Η θλίψη για την απώλεια φίλων, ανθρώπων που γνώρισες ή δημόσιων προσώπων, έχει κάθε φορά διαφορετικές μορφές και διαφορετικό βάρος. Ετσι π.χ. όταν φεύγει η «προηγούμενη γενιά» αισθάνεσαι ασφαλώς και ένα υπαρξιακό άγχος. Οταν όμως φεύγουν σχεδόν ταυτόχρονα δύο σημαντικοί διανοούμενοι αυτής της «προηγούμενης γενιάς», όπως ο Στέλιος Ράμφος και ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς, τότε η θλίψη συμπλέκεται με την αναπόληση της ίδιας της δικής σου πνευματικής διαμόρφωσης.

Είχα γνωρίσει και τους δύο, τον Κ. Τσουκαλά από τη Μεταπολίτευση στο ΚΚΕ Εσωτερικού, και τον Στ. Ράμφο πολύ αργότερα, μετά την κρίση του 2010 όταν έπρεπε «να μείνουμε Ευρώπη». Ομως, η αίσθηση της διπλής απώλειας δεν ορίζεται από την προσωπική γνωριμία, αλλά από την κοινή διανοητική εποχή που λίγο-πολύ βιώσαμε και στην οποία ο καθείς από τους δύο άφησε το δικό του έντονο αποτύπωμα.

Ξέρουμε ότι οι διαδρομές τους ήταν διαφορετικές από την αρχή ως το τέλος, γεγονός που έκανε στις συνθήκες της σημερινής πολιτικής-πνευματικής μιζέριας, να αντιπαρατίθεται ο ένας νεκρός στον άλλον. Ο δικός μας, ο δικός σας, και αντιστρόφως. Επειδή όμως ο θάνατος είναι σημαντικότερος από τη μιζέρια, έχει ήδη τοποθετήσει τους δύο διανοητές, τον καθένα στο δικό του μέγεθος, στη δική του θέση, στον δικό του χρόνο, στην ενιαία ιστορία των ιδεών της μεταπολιτευτικής περιόδου.

Δεν έχω πρόθεση να διατρέξω το έργο τους, έχω άλλωστε κάνει ήδη μια απόπειρα εστιάζοντας στον τρόπο που αντιμετώπισαν την «ελληνική περίπτωση» (Γ. Βούλγαρης, «Ελλάδα: μια χώρα παραδόξως νεωτερική», Πόλις 2019). Οι γραμμές που ακολουθούν είναι σχεδόν αυτοβιογραφικές, κάτι σαν μαρτυρία της επαφής μου με το έργο τους.

Υπήρξαν και οι δύο δείγματα της γενιάς που μπήκε στην πολιτική-πνευματική ζωή τη δεκαετία του ’60, είχαν μεγαλώσει στο κλίμα της μετεμφυλιακής Ελλάδας, είχαν υποστεί τη διάψευση του εκδημοκρατισμού μετά την επιβολή της δικτατορίας και στη μεταπολίτευση ήρθαν να «θεωρητικοποιήσουν» αυτή την........

© Ta Nea