Kadında güzellik üzerine düşünüyorum. Aslında hiç de görüldüğü gibi görünüşle ilgili bir mesele değil. Güzellik kanonu, aslında kadına ait olmayan ve uyulması gereken bir biçimi dayatmaya çalışır. Bu bir tür şiddettir. Geniş anlamda herkes kendi yolunda güzel hissedebilir, ancak gerçek şu ki, toplumsal olarak güzellik kanonları bunlardır, başka kanonlar yoktur ve bunlar o kadar esnek değildir. Aslında güzellik sorunsalının estetikle hiçbir ilgisi yoktur; etik ile ilgilidir. “Kozmetik” kelimesinin Yunanca “düzenlemek” anlamına gelen “kosmeo” kökü gibi; güzellikle hiçbir ilgisi yoktur. Düzenli olmakla ilgilidir. Mantık her zaman “düzen” mantığıdır. Her şeyin yerli yerinde olmasıyla ilgilidir… Kadında güzellik sorunu estetik olmaktan çok etik bir sorundur… Günümüz feminizminin de görüşlerini yansıtan bu yaklaşım, güzelliği “beğenilme” ya da “estetik haz” alanından çıkarıp “norm”, “düzen” ve “itaat” alanına yerleştiriyor.

Tarihsel olarak baktığımızda, güzellik kanonlarının büyük kısmı erkek egemen düzenler içinde şekillenmiş. Örneğin Aristoteles’ten beri Batı estetiğinde “oran”, “ölçü”, “simetri” gibi kavramlar güzelliğin ölçütü sayıldı. Rönesans’ta Leonardo da Vinci’nin “ideal beden oranları” çizimleri, insan bedenini matematiksel bir düzene oturtma arzusunu yansıtır. Bu düzen fikri masum görünür; ama “ideal” ortaya çıktığında, “ideal olmayan” da üretilmiş olur.

Güzellik kanonu bir tercih değil, bir norm haline geldiğinde etik bir meseleye dönüşür. Çünkü norm, sapmayı üretir. Sapma ise cezalandırılır – dışlanma, değersizleştirme, görünmez kılınma ya da tam tersine sürekli görünür kılınma yoluyla. Bu yüzden birçok feminist düşünür güzelliği estetikten çok iktidar meselesi olarak ele aldı. Örneğin Naomi Wolf’un “The Beauty Myth” kitabında söylediği gibi, güzellik standartları kadınları denetlemenin modern bir biçimi olabilir. Kadınlar kamusal alanda güç kazandıkça, beden üzerinden yeni disiplin mekanizmaları ortaya çıkar.

Burada “kozmetik” kelimesinin kökenine yaptığım gönderme de bir anlam kazanıyor. “Kosmeo” – kosmesis düzenlemek. Düzen, kimin düzeni? Hangi göz için düzen? Kime göre yerli yerinde? Eğer güzellik “her şeyin yerli yerinde olması” ise, o zaman şu soru doğar: Kimin belirlediği yerde? Tam da bu noktada etik devreye giriyor. Çünkü etik, “nasıl görünmeliyim?” sorusundan çok “kendim olarak nasıl var olmalıyım?” sorusudur. Güzellik kanonu, bireyin kendilik deneyimini bastırıyorsa, onu kendi bedenine yabancılaştırıyorsa, o zaman gerçekten de bir tür “sembolik şiddet” söz konusu olabilir (bu kavramı Pierre Bourdieu kullanır).

Estetik müdahale aslında “güzelleştirme” değil, yüzü norm doğrultusunda yeniden düzenleme pratiğidir. Ve bu düzenleme, farklı yüzleri birbirine benzeterek tek tipleştiriyor. Bu noktada mesele gerçekten estetik kategorinin dışına taşıyor… Yüz, sıradan bir beden parçası değil. Yüz kimliktir. Tanınabilirliktir. Öznelliktir. Hatta Emmanuel Levinas için “yüz”, ötekinin etik çağrısıdır. Yüzle karşılaşmak, bir sorumluluk ilişkisidir. Eğer yüz, başkasının bakışı için yeniden düzenleniyorsa, bu yalnızca formu değil, özne-oluşu da etkiler.

Estetik müdahaleler bireysel özneyi güçlendiriyor mu, yoksa onu daha uyumlu, daha “uygar”, daha kabul edilebilir bir forma mı yaklaştırıyor(?) bunun üzerinde de düşünmek lazım. Genel güzellik kanonlarına göre kabul edilebilir bir görünüm kazanmak özneyi güçlendirmez tam tersi onu genel geçer değer yargılarına maruz bırakır. Farkında olunmalı ki, genel kanona göre kabul edilebilir olmak güç değil, uyumdur. Bu, güzellik meselesini doğrudan iktidar ve özne meselesine bağlıyor.

Kadın bedeni burada merkezde çünkü tarihsel olarak zaten bakışın nesnesi konumuna yerleştirilmişti. Ama benim dikkat çekmek istediğim şey şu: Erkeklerin beğeni anlayışı da biçimlendiriliyor. Erkek özne özgürce beğeniyor gibi görünür; oysa hangi yüzün, hangi bedenin, hangi yaşın “arzu edilir” olduğu sürekli görsel kültür tarafından kodlanıyor. Reklam, sosyal medya, influencer kültürü, estetik cerrahi kliniklerinin görsel dili… Hepsi aynı yüz tipini, aynı cilt dokusunu, aynı mimik minimalizmini yeniden üretir. Bu sadece kadınları dönüştürmez; erkeklerin arzusunu da eğitir.

Meseleye elbette ki bir başka açıdan daha bakmak lazım. Diyelim ki bir kadın, hayatı boyunca alay konusu olmuş bir özelliğini değiştiriyor ve bununla birlikte sosyal kaygısı azalıyor, daha rahat konuşuyor, daha görünür oluyor. Bu durumda öznenin kendiyle barışık olma deneyimi önemli. Bu, kadının kendi bedeniyle ve görünüşüyle ilgili bir düzenlemedir ve güzellik kanonuyla uyum sağlama arayışı olarak nitelendirilmemeli.  

Burada “doğallık” kavramı devreye giriyor. Ama doğallığı da romantize etmeden düşünmek gerekir. Doğal olan her zaman yerinde ve düzenli değildir; ama doğal olanın değersizleştirilmesi sistematik hale gelirse, o zaman sorun başlar. Asıl kırılma noktası da burada ortaya çıkıyor. İhtiyaç temelli müdahale özneyi güçlendirebilir. Norm temelli müdahale ise özneyi ölçüye bağlar. Ve norm temelli müdahale zorunluluk hissi yaratıyorsa, etik sorun doğar. Çünkü burada özgür seçim görünümü altında kültürel baskı çalışır. Doğallığın değerinin yeniden inşası, normatif güzellik kanonunun baskısını kırmanın yanı sıra, estetik ve etik arasındaki gerilimi de dengeleyebilir.

© T24