Avrupa ve Türkiye, benzer tarihsel tehditlerle karşılaştı; ancak bu tehditlere verdikleri tepkiler kökten farklı oldu. Avrupa korkularını normlara ve kurumlara dönüştürerek yönetirken, Türkiye korkularıyla birlikte yaşamayı ve onları siyaset yoluyla dengelemeyi öğrendi. Bugünkü gerilimlerin arkasında, bu iki farklı bilinçaltı rejimi yatıyor.

Avrupa’nın bilinçaltı: Korkunun kurumlara dönüşmesi

Avrupa kendini genellikle Aydınlanma, akıl ve ilerleme hikâyesi üzerinden anlatır. Oysa bu anlatının altında, yüzyıllar boyunca tekrar tekrar üretilmiş daha derin bir katman vardır: korkular. Bu korkular, sadece bireysel endişeler değil; siyaset üretme, kurum kurma ve “biz” duygusunu tahkim etme biçimleridir. Orta Çağ’dan erken modern döneme uzanan Avrupa zihniyet dünyasında üç büyük varoluşsal korku öne çıkar: şeytan, veba ve “Türk geliyor” düşüncesi. Bugün bu imgeler artık aynı adlarla anılmıyor olabilir; fakat onların ürettiği refleksler hâlâ bizimle.

I. Şeytan: İçeriden çürüme korkusu

İlk korku, şeytan korkusudur. Bu, yalnızca metafizik bir figürle ilgili değildir; esasen toplumun içten çürümesi endişesidir. Ortaçağ Hristiyanlığında tarih, çizgisel bir ilerleme değil, kıyamete doğru giden bir gerilim hattı olarak okunur. Şeytan; sapkınlık, yanlış inanç, ahlaki çözülme ve düzenin bozulmasıyla özdeşleştirilir. Reform ve Karşı Reform dönemlerinde bu korku zirveye çıkar; mezhep çatışmaları, cadı avları ve Engizisyon uygulamaları bu zihinsel iklimin ürünüdür. Jean Delumeau, Batı’da suçluluk ve korku kültürünün nasıl kurumsallaştığını gösterirken, bu iç tehdit algısının Avrupa toplumlarını nasıl disipline ettiğini ayrıntılı biçimde ortaya koyar.

II. Veba: Biyolojik tehditten disiplin rejimine

İkinci büyük korku vebadır. Kara Veba’nın 14. yüzyılda Avrupa nüfusunun yaklaşık üçte birini yok etmesi, sadece demografik bir felaket değildir; insanın doğa ve Tanrı karşısındaki kırılganlığının kolektif olarak idrak edilmesidir. Salgınlar Tanrısal ceza olarak yorumlanır; tövbe alayları, kendini kamçılayan flagellant hareketleri ve kitlesel panikler ortaya çıkar. Ancak veba aynı zamanda modern devletin çekirdeğini de doğurur: karantina, şehir kapılarının kapatılması, hareketin denetlenmesi. Michel Foucault’nun veba üzerinden geliştirdiği analiz, disiplin toplumunun kökenlerini bu biyolojik tehdide verilen yönetsel tepkilerde bulur. Kara Veba’nın toplumsal etkileri ise tarihsel olarak ayrıntılı biçimde belgelenmiştir.

III. “Türk geliyor”: Dış düzen korkusu

Üçüncü korku ise “Türk geliyor” korkusudur. Osmanlı İmparatorluğu’nun Balkanlar’daki ilerleyişi ve özellikle 1683 Viyana Kuşatması, Avrupa kolektif hafızasında derin bir iz bırakır. “Türk”, yalnızca askerî bir düşman değildir; başka bir egemenlik anlayışını, başka bir hukuk ve idare düzenini temsil eder. İlginç olan, Osmanlı’nın Avrupa düşüncesinde çoğu zaman şeytandan daha rasyonel, ama daha kalıcı bir tehdit olarak algılanmasıdır. Bu korku, Avrupa’da “Hristiyan âlemi” fikrini ve kıtasal birlik tahayyülünü besleyen önemli bir unsurdur. Osmanlı’nın Avrupa’daki algısı, salt düşmanlık değil, aynı zamanda düzen ve güç karşısındaki tedirgin hayranlıkla da şekillenmiştir.

Avrupa modernliği: Korkunun kurumsallaşmış cevapları

Bu üç korku birlikte düşünüldüğünde net bir tablo ortaya çıkar: Avrupa, iç ahlaki çözülmeden, doğanın yıkıcılığından ve dışarıdan gelen düzen kurucu bir güçten aynı anda korkar. Verilen tepkiler de bu korkulara göre şekillenir: Kilise ve dogma, karantina ve disiplin, ittifaklar ve ordular. Başka bir deyişle, Avrupa modernliği bu korkuların kurumsallaştırılmış cevaplarıdır.

Bugüne geldiğimizde, bu imgelerin ortadan kalktığını söylemek zor. Sadece sekülerleşmişlerdir. Şeytanın yerini bugün “radikalleşme”, “popülizm” ve “liberal düzenin içerden çöküşü” söylemi almıştır. Veba, küresel salgınlar, göç dalgaları ve iklim krizi biçiminde geri dönmüştür. COVID-19 sürecinde sınırların hızla kapanması, hareketin kısıtlanması ve “olağanüstü hâl” dilinin kolayca normalleşmesi tesadüf değildir. “Türk geliyor” korkusu ise bugün açıkça bu adla anılmaz; ama İslam, göç, Türkiye ve Avrupa’nın çevresindeki “istikrarsız kuşak” tartışmaları içinde yaşamaya devam eder. Bu süreklilik, Avrupa’nın “öteki”yi üretme biçimlerinin tarihsel derinliğini gösterir.

Avrupa’nın kriz anlarında verdiği tepkilere bakıldığında ortak bir özellik dikkat çeker: Sorunlar teknik başlıklar altında tartışılsa da, refleksler derin bir medeniyet savunması mantığına yaslanır. Güvenlik dili bu yüzden bu kadar kolay hegemonik olur. Değerler, sınırlar ve normlar üzerinden yeniden “biz” tanımı yapılır.

Türkiye açısından mesele tam da burada düğümlenir. Türkiye, Avrupa’nın gözünde bu tarihsel korkuların kesişim noktasında durur: hem dış sınırların bekçisi, hem içerideki düzen tartışmalarının dolaylı öznesi, hem de “öteki ama vazgeçilmez” bir aktör olarak. Bu durum, Türkiye–Avrupa ilişkilerini kalıcı bir bocalama üzerine kurar: ne tam üyelik ne tam kopuş; ne tam güven ne tam dışlama.

Sonuçta şunu söylemek mümkün: Avrupa’nın bugünkü kriz dili, Ortaçağ korkularının modern tercümesidir. Tehditlerin adı değişmiştir; fakat düzeni kaybetme endişesi değişmemiştir. Avrupa, korkularını bastırarak değil, onları kurumsallaştırarak yönetir. Bugünü anlamak için, geçmişin hayaletlerini görmezden gelmek değil, onları ciddiye almak gerekir.

Türklerin bilinçaltı: Korkuyla yan yana yaşamak

Türk toplumu kendini çoğu zaman kahramanlık, dayanıklılık ve “zor şartlarda ayakta kalma” hikâyesi üzerinden anlatır. Bu anlatı, tarihle kurulan gururlu ama mesafeli bir ilişkinin ürünüdür. Oysa bu resmî hikâyenin altında, en az Avrupa’daki kadar güçlü ama farklı bir bilinçaltı katmanı vardır: korkular. Türklerin tarihsel bilinçaltını şekillendiren bu korkular, ahlaki soyutlamalardan çok, somut varoluş tecrübelerine dayanır. Değişen tehditlere rağmen değişmeyen şey, bu korkuların siyasal ve toplumsal refleksleri belirleme gücüdür.

I. Fitne: İç bölünme korkusu

Türklerin ilk ve en derin korkusu fitnedir. Fitne, sadece dinsel ya da mezhepsel bir kavram değildir; iç bölünme, kardeş kavgası ve düzenin içeriden çözülmesi anlamına gelir. Türk tarihsel hafızasında en yıkıcı dönemler dış saldırılardan ziyade iç parçalanmalarla özdeşleşir. Fetret Devri’nden Celali isyanlarına, imparatorluğun son yüzyılındaki etnik ve mezhepsel kopuşlardan Cumhuriyet döneminin “iç tehdit” söylemine uzanan çizgi, bu korkunun sürekliliğini gösterir. Bu nedenle Türk siyasi aklı, bireysel özgürlükten ya da çoğulculuktan önce birlik ve nizamı önceleme eğilimindedir. Avrupa’nın ahlaki çöküş olarak okuduğu şey, Türk zihninde doğrudan varoluşsal bir parçalanma tehdididir.

II. Yokluk: Kesintiye uğrayan hayat korkusu

İkinci büyük korku yokluktur. Avrupa’nın kolektif hafızasında veba nasıl bedenin kitlesel yok oluşunu temsil ediyorsa, Türklerin bilinçaltında da kıtlık, kuraklık ve yoksunluk benzer bir yer tutar. Göçebe ve yarı-göçebe geçmiş, doğaya bağımlı bir hayat ve savaşlarla kesintiye uğrayan üretim, yokluğu sıradan ama sarsıcı bir tecrübe hâline getirmiştir. Osmanlı’nın son döneminde savaş, salgın ve kıtlığın aynı anda yaşanması; Cumhuriyet’in kuruluş yıllarındaki yoksulluk hatırası, “bir daha yokluk görmeyelim” cümlesinin kuşaktan kuşağa aktarılması, bu korkunun derinliğini açıklar. Bu yüzden Türk modernleşmesi refah ideali üzerine değil, istikrar arayışı üzerine kuruludur. Sosyal devlet beklentisi bolluk arzusundan değil, yokluk travmasından beslenir.

III. Dağılma: Beka ve harita korkusu

Üçüncü ve belki de en belirleyici korku dağılma korkusudur. Osmanlı İmparatorluğu’nun uzun çözülme süreci, Türk kolektif hafızasında bir “sürekli kayıp” duygusu yaratmıştır. Toprak kaybı, yalnızca harita üzerinde küçülme değil, varoluşun daralması olarak algılanır. Bu nedenle sınırlar, Türk siyasal dilinde teknik bir mesele değil, ontolojik bir eşiği temsil eder. Cumhuriyet’in kuruluşu, bu dağılma korkusuna verilmiş radikal bir cevap olarak okunabilir. “Sevr sendromu” olarak küçümsenen refleks, aslında tarihsel bir hafıza tortusudur: yok olma ihtimaline karşı sürekli teyakkuz hâli.

Bu üç korku birlikte düşünüldüğünde Türklerin bilinçaltı netleşir. Türk toplumu ahlaki sapmadan çok bölünmeden, biyolojik yok oluştan çok yokluktan, dış tehditten çok çözülmeden korkar. Bu korkulara verilen tepkiler de buna göre şekillenir: güçlü devlet vurgusu, merkeziyetçilik, güvenlik dili ve “beka” kavramının siyasal merkeze yerleşmesi. Türk modernliği, Avrupa’daki gibi korkuların normlara dönüştürülmesiyle değil, korkuların devlet eliyle yönetilmesiyle inşa edilmiştir.

Bugün bu korkuların isimleri değişmiş olsa da özü değişmemiştir. Fitnenin yerini “kutuplaşma”, “iç cephe” ve “toplumsal fay hatları” söylemi almıştır. Yokluk, artık sadece açlık değil; işsizlik, güvencesizlik ve geleceksizlik endişesi olarak yaşanır. Dağılma korkusu ise sınır tartışmaları, göç meselesi ve egemenlik vurgusu üzerinden yeniden üretilir. Her kriz, bu üç korkunun farklı bileşimlerini harekete geçirir.

Avrupa ile Türkiye arasındaki temel algı farkı da burada ortaya çıkar. Avrupa krizleri değerler ve normlar üzerinden okurken, Türkiye krizleri varlık ve beka meselesi olarak algılar. Aynı olaylar, bu yüzden iki tarafta bambaşka duygusal ve siyasal tepkiler üretir. Avrupa için güvenlik ahlaki bir sapmanın sonucu gibi görünür; Türkiye için ise güvenlik, hayatın ön şartıdır.

Sonuç olarak Türklerin bilinçaltı, değişen tehditlere rağmen sabit kalan üç büyük korku etrafında şekillenmeye devam etmektedir: fitne, yokluk ve dağılma. Bu korkular bastırıldıkça ya da inkâr edildikçe değil; tanınıp dönüştürülebildiği ölçüde aşılabilir. Türk toplumunun geleceği, bu korkularla yüzleşme biçimine bağlıdır: onları sürekli yeniden üretmek de mümkündür; onları aşacak yeni bir siyasal ve toplumsal dil kurmak da.

Bir sentez: Korkuyla yaşama biçimleri

Avrupa ve Türkiye, tarih boyunca benzer ölçekte tehditlerle karşılaşmış iki büyük siyasal ve toplumsal havzadır. Ancak bu tehditlere verdikleri tepkiler, korkularını tanıma ve onlarla yaşama biçimleri köklü biçimde farklıdır. Bu fark, yalnızca siyasal tercihlerde değil; gündelik hayatın örgütlenişinde, kurumlara duyulan güvende ve “normal” kabul edilen davranış kalıplarında da kendini gösterir.

Avrupa’nın ayırt edici özelliği, korkularını normlara ve kurumlara tercüme etme alışkanlığıdır. Avrupa toplumu, korkuyu bastırmaktan ziyade onu rasyonelleştirerek ehlileştirmeyi tercih eder. Bu nedenle korku, bireyin iç dünyasında değil; yasa, prosedür ve standartlar içinde dolaşır. Günlük hayatın düzenliliği, kurallara duyulan yüksek bağlılık ve “istisna”ya karşı duyarlılık, bu tarihsel alışkanlığın ürünüdür. Avrupa, korkuyla yaşamayı öğrenirken onu mümkün olduğunca kişisel deneyimin dışına itmiştir.

Türk toplumunda ise korkular farklı bir yoldan yönetilir. Fitne, yokluk ve dağılma korkuları normlara değil, doğrudan devlete ve siyasete bağlanır. Türk toplumsal pratiğinde korku, kurallarla sınırlanmaz; güçlü aktörler ve merkezî otorite tarafından dengelenir. Bu nedenle belirsizlik, bireysel hayatın daha doğal bir parçası hâline gelir. Kuralların esnekliği, gündelik hayatta “idare etme” kültürü ve ani yön değişikliklerine gösterilen toplumsal uyum, bu korkuyla yaşama biçiminin sonucudur. Türk toplumu korkuyu ehlileştirmez; onunla yan yana yaşamayı öğrenir.

Oysa mesele, korkuların varlığı değil; onlarla kurulan ilişkidir. Avrupa korkularını ahlakileştirip hukuka bağlayarak yaşar. Türkiye korkularını siyasallaştırıp dayanıklılıkla taşıyarak yaşar. Bu iki bilinçaltı birbirini çoğu zaman yanlış okur; çünkü biri diğerinin korku dilini kendi ölçütleriyle yargılar.

Son söz: Aynı krize, farklı bilinçaltlarıyla bakmak

Avrupa–Türkiye ilişkilerindeki süreklilik arz eden gerilimi yalnızca güncel siyaset, liderler ya da müzakere başlıkları üzerinden okumak eksik kalır. Asıl belirleyici olan, tarafların aynı krizleri farklı bilinçaltlarıyla algılamasıdır. Avrupa için kriz çoğu zaman bir değer ve norm meselesidir; Türkiye için ise varlık ve beka sorunudur. Bu fark kabul edilmeden kurulan her diyalog, ister istemez birbirini ıskalayan iki monoloğa dönüşür.

Bugün Avrupa–Türkiye ilişkilerinin önündeki asıl engel karşılıklı güvensizlikten çok, karşılıklı yanlış tercümedir. Avrupa’nın “ilke” dediği şey Türkiye’de çoğu zaman “risk”, Türkiye’nin “beka” dediği başlıklar ise Avrupa’da “abartı” olarak okunur. Oysa her iki taraf da kendi tarihsel korkularıyla tutarlı davranmaktadır.

Daha sürdürülebilir bir ilişki, korkuları inkâr etmekle değil; onları tanıyıp tercüme etmekle mümkündür. Avrupa için bu, normatif dilin mutlakiyetini yumuşatmak anlamına gelir. Türkiye için ise güvenlik dilinin her şeyi belirlemesine izin vermeyen daha öngörülebilir bir kurumsal çerçeve inşa etmeyi gerektirir. Ancak bu karşılıklı ayarlama ile Avrupa ve Türkiye, korkularının esiri olmak yerine, onlarla rasyonel bir ortaklık kurabilir.

Kaynakça – KORKULARA GÖRE BÖLÜMLENMİŞ

A) Avrupa Bölümü

1) Şeytan, ahlaki çöküş ve iç tehdit algısı

Delumeau, J. (1978). La peur en Occident (XIVe–XVIIIe siècles). Fayard.
Delumeau, J. (1983). Le péché et la peur. Fayard.
Le Goff, J. (1984). The birth of purgatory (A. Goldhammer, Trans.). University of Chicago Press.

2) Veba, salgın ve disiplin toplumu

Foucault, M. (1975). Surveiller et punir. Gallimard.
McNeill, W. H. (1976). Plagues and people. Anchor Books.
Ziegler, P. (1969). The Black Death. Collins.

3) “Türk korkusu”, Osmanlı imgesi ve Avrupa kimliği

Ágoston, G. (2010). The Ottoman Empire and early modern Europe. Cambridge University Press.
Bisaha, N. (2004). Creating East and West: Renaissance humanists and the Ottoman Turks. University of Pennsylvania Press.
Tolan, J. (2013). Europe and the Islamic world: A history. Princeton University Press.

4) Öteki, sınır ve Avrupa kimliğinin inşası

Jones, E. L. (1981). The European miracle: Environments, economies and geopolitics in the history of Europe and Asia. Cambridge University Press.
Said, E. W. (1978). Orientalism. Pantheon Books.

Editoryal not: Bu çalışmalar, Avrupa’nın tarihsel bilinçaltında ahlaki çöküş, biyolojik felaket ve dış düzen tehdidi korkularının nasıl oluştuğunu ve modern Avrupa’nın bu korkuları normlar ve kurumlar aracılığıyla nasıl yönettiğini göstermektedir.

B) Türkiye Bölümü

1) Fitne, iç bölünme ve devlet aklı

Berkes, N. (1978). Türkiye’de çağdaşlaşma. Yapı Kredi Yayınları.
İnalcık, H. (2009). Devlet-i ‘Aliyye (Cilt I–II). İş Bankası Kültür Yayınları.
Mardin, Ş. (1991). Türkiye’de toplum ve siyaset. İletişim Yayınları.

2) Yokluk, kıtlık ve toplumsal hafıza

Keyder, Ç. (1987). State and class in Turkey. Verso.
Pamuk, Ş. (2014). Türkiye’nin 200 yıllık iktisadi tarihi. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Zürcher, E. J. (2004). Turkey: A modern history. I.B. Tauris.

3) Dağılma, beka ve sınır hafızası

Ahmad, F. (1993). The making of modern Turkey. Routledge.
Aktar, A. (2000). Varlık Vergisi ve “Türkleştirme” politikaları. İletişim Yayınları.
Bora, T. (2017). Cereyanlar. İletişim Yayınları.

4) Kavramsal çerçeve / bilinçaltı okuması

Kadıoğlu, A. (1996). The paradox of Turkish nationalism. Middle Eastern Studies, 32(2), 177–193.
Yumul, A., & Özkırımlı, U. (2000). Reproducing the nation. Nationalism and Ethnic Politics, 6(3), 28–49.

Editoryal not: Bu kaynaklar, Türk siyasal ve toplumsal bilinçaltında fitne, yokluk ve dağılma korkularının nasıl süreklilik kazandığını ve modern Türkiye’nin bu korkularla nasıl birlikte yaşamayı öğrendiğini göstermektedir.

© T24