Brexit’in Türkiye’ye tuttuğu ayna: Gerçekleşmeyen üyeliğin siyasi, ekonomik ve toplumsal bedeli

Türkiye ile Avrupa arasındaki bağlar sürüyor; üyeliğe uzanan yol tamamlanmayı bekliyor. Yapay zekâ ile hazırlanmış kavramsal illüstrasyon.

Brexit, ortaklığın değerinin çoğu zaman ortaklığın dışına çıkıldıktan sonra daha iyi görüldüğünü gösterdi. Britanya, kendi kararlarını daha serbest alırken Avrupa’daki kararları etkileme gücünün bir bölümünü bıraktı. Ticari bağlar sürdü, fakat bu bağların koşulları değişti. Ayrılık, karşılıklı bağımlılığı ortadan kaldırmadı; onu daha fazla müzakere ve maliyet gerektiren bir ilişkiye dönüştürdü.

Türkiye’nin hikâyesi farklıdır. Türkiye sahip olduğu üyelikten ayrılmadı; hedeflediği üyeliğe ulaşamadı. Üstelik Avrupa ile ekonomik ilişkisi dışarıda kalmaya rağmen yoğun biçimde sürdü. Bu nedenle Brexit’in Türkiye için anlamı, Britanya’nın zararını Türkiye’ye uygulayacak bir katsayı bulmak değildir. Asıl soru, Avrupa ile böylesine iç içe bir ülkenin ortak kurumların dışında kalırken hangi imkânları kaybettiğidir.

Bu kaybın bir bölümü açıktır: Üyelikle elde edilebilecek temsil, dolaşım ve ortak politikalara katılım hakları gerçekleşmedi. Bir bölümü daha dolaylıdır: İnandırıcı bir üyelik sürecinin içerideki reformları destekleme gücü zayıfladı. Bir başka bölümü ise mevcut ilişkinin sınırlarından doğar: Türkiye ticarette bütünleştiği yapının kararlarında üye devletlerle aynı konuma ulaşamadı. Bunlar birbirini etkiler; fakat bütün ekonomik ve demokratik sorunlarımızın tek nedeni olarak gösterilemez.

Yapılmayan yatırımı, geliştirilemeyen beceriyi ve güçlenemeyen kurumu muhasebe defterinde görmek zordur. Buna rağmen kaçırılan gelecek maliyetsiz değildir. Türkiye’nin Avrupa tartışmasında üyeliğin gerektireceği yükümlülükler sıkça sayıldı. Gerçekleşmeyen üyeliğin ve giderek zayıflayan üyelik perspektifinin bedeli ise aynı ciddiyetle hesaplanmadı.

Bir adaylığın içinde geçen yıllar

Türkiye’nin Avrupa ile kurumsal ilişkisi 1963 Ankara Anlaşması’na uzanıyor. Adaylık 1999’da kabul edildi; katılım müzakereleri Ekim 2005’te başladı. Avrupa Birliği Konseyi Haziran 2018’de müzakerelerin fiilen durma noktasına geldiğini belirtti. Böylece adaylık statüsü sürerken üyeliğe ilerleyen siyasi süreç işlemez hale geldi. Geçen süreyi yalnızca ertelenmiş bir diplomatik takvim olarak görmek, o takvime bağlanan dönüşüm beklentisini gözden kaçırır. [1, 10]

Senem Aydın-Düzgit ve E. Fuat Keyman’ın 2012 çalışması, özellikle 1999–2005 döneminde inandırıcı Avrupa koşulluluğunun demokratik reformlar için oluşturduğu teşviki, Türkiye’nin kendi siyasi dinamikleriyle birlikte ele alıyor. Daha sonraki dönemde hem içerideki gelişmeler hem de Avrupa’daki siyasi engeller bu etkiyi aşındırdı. Bu tarihsel değerlendirme, reformların yalnızca Brüksel’in baskısıyla yapıldığı anlamına gelmez. İçeride değişim isteyen aktörlerin, ulaşılabilir görünen bir ortak hedef sayesinde daha güçlü bir dayanak bulabildiğini düşündürür. [2]

Bir üyelik perspektifinin değeri, son gün verilecek üyelik kararından ibaret değildir. Geçiş döneminde hangi kuralların yerleşeceğini, hangi kamu kararlarının denetleneceğini ve hangi hakların güçlendirileceğini öngörülebilir hale getirebilir. İşletme yatırımını, kamu yönetimi kapasitesini, yurttaş da hak talebini bu yön içinde kurabilir. Hedefin inandırıcılığı azaldığında yalnızca varış noktası uzaklaşmaz; yol boyunca kararları birbirine bağlayan istikamet de zayıflar.

Bu nedenle Türkiye’nin kaçırdığı ilk imkân, bütün sorunları çözecek bir üyelik kartı değildir. Daha güvenilir kurallara ulaşmak için siyasi iradeyi, toplumsal talebi ve uluslararası taahhüdü birbirine bağlayabilecek bir sürecin sürekliliğidir. Bu sürekliliği kuramamak, kısa vadeli tercihlerin ülkenin uzun vadeli yönüne daha kolay üstün gelmesine zemin hazırlar.

Avrupa’nın engelleri Türkiye’nin tercihleri

Gerçekleşmeyen üyeliğin bütün sorumluluğunu Türkiye’ye yüklemek adil olmaz. Avrupa’da Türkiye’nin üyeliği, teknik ölçütlerin ötesinde kimlik, kültür ve siyasi aidiyet tartışmalarının konusu oldu. Aydın-Düzgit ve Alper Kaliber’in çalışması, üyeliğin arzu edilirliğine ilişkin süregiden tereddütlerin ve tutarlı bir Avrupa taahhüdünün eksikliğinin Türkiye’de Avrupa’ya güveni nasıl aşındırabildiğini ele alıyor. Bu engelleri görmezden gelmek, ilişkinin neden tıkandığını eksik açıklar. [3]

2005 müzakere çerçevesi de sonucun garanti edilmediğini, sürecin açık uçlu olduğunu belirtiyordu. Kıbrıs’la ilgili yükümlülükler ayrıca somut müzakere engellerine dönüştü. Reformların üyeliği otomatik olarak getireceği varsayımı, bu siyasi ve hukuki yapıyı hesaba katmaz. Avrupa’nın Türkiye’ye karşı sözünü ne ölçüde tutarlı kurduğu, bugün de sorgulanması gereken bir meseledir. [1, 4]

Ancak Avrupa’daki tereddütler, Türkiye’deki demokratik gerilemeyi kaçınılmaz kılmaz. Avrupa Komisyonu’nun 2025 Türkiye Raporu, demokratik standartlar, yargı bağımsızlığı, temel haklar ve hukukun üstünlüğü konusunda ciddi sorunların sürdüğünü kaydediyor. Avrupa Parlamentosu’nun 17 Haziran 2026 kararı da somut demokratik ilerleme olmadan katılım sürecinin yeniden canlandırılamayacağını vurguluyor. Bunlar AB kurumlarının değerlendirmeleridir; ilişkinin bugünkü siyasi durumunu anlamak için belirleyici belgelerdir. [5, 6]

Ekim 2026’da da aynı ayrım gündemdeydi. Reuters’ın 9 Ekim tarihli haberine göre, AB’nin genişlemeden sorumlu Komiseri Marta Kos, Türkiye’deki son adımların üyelik hedefiyle mesafeyi açtığını söylerken başka alanlarda işbirliği imkânlarını da tartışıyordu. Ekonomik ve stratejik temasların sürmesi, demokratik koşullar konusunda ilerleme sağlandığını göstermiyor. [7]

Avrupa’nın tutarsızlığı ile Türkiye’nin kendi tercihleri birbirini besleyen bir aşınma yarattı. Üyelik ihtimali zayıfladıkça reformların dış dayanağı daraldı; reformlar geriledikçe üyelik ihtimali daha da zayıfladı. Bu döngünün hesabını tek tarafa kesmek kolaydır. Döngüyü kırmak ise iki sorumluluğu birlikte kabul etmeyi gerektirir. Avrupa’nın siyasi engelleri eleştirilmeli; Türkiye’nin yurttaşına karşı yükümlülükleri Avrupa’nın tutumuna bağlanmamalıdır.

Kurumsal güven yurttaşın gündelik ihtiyacıdır

Bağımsız yargı, şeffaf ihale ve hesap verebilir yönetim, dış politika bildirilerinde kullanılan soyut ölçüler değildir. Bir işletmenin alacağını tahsil edebilmesi, bir yurttaşın idare karşısında hakkını arayabilmesi ve kamu parasının hangi gerekçeyle harcandığının bilinmesi bu kurumların işleyişine bağlıdır. Kuralın kim olduğuna göre değişmeyeceği güveni, ekonomik hayatın da toplumsal huzurun da temelidir.

Kurallar öngörülemez hale geldiğinde kararların süresi kısalır. Uzun vadeli üretim yatırımı yerine daha çabuk geri dönüş arayan faaliyetler öne çıkabilir. İşletme rekabette üstünlüğünü verimlilikte aramak yerine, karar vericiye yakınlıkta arayabilir. Yurttaş hakkını hukuk yoluyla güvenceye almak yerine kişisel bağlantılara ihtiyaç duyduğunu düşünebilir. Bunlar Türkiye’deki bütün işletmelerin ve yurttaşların aynı biçimde davrandığı iddiası değildir; kurumsal belirsizliğin yaratabildiği teşvikleri anlatır.

AB üyeliği bu sorunları kendiliğinden çözmezdi. Avrupa Sayıştayı’nın 2018’de Türkiye’ye sağlanan katılım öncesi yardımları inceleyen raporu, projelerde elde edilen sonuçların kalıcı kurumsal değişime dönüşmesinde sınırlılıklar bulunduğunu gösterdi. Siyasi iradenin yetersizliği ile AB’nin koşulluluk araçlarını kullanma biçimindeki eksiklikler, maddi yardımın etkisini sınırlandırabiliyordu. Eğitim vermek, yeni bir sistem kurmak veya mevzuat hazırlamak, o sistemin siyasi baskı karşısında çalışacağını garanti etmiyordu. [8]

Üyelik sonrasında da gerileme mümkündür. AB Konseyi’nin 2022’de Macaristan için hukukun üstünlüğüyle bağlantılı bütçe tedbirlerini gündeme getirmesi, üye olmanın bu alanda kalıcı bir güvence yaratmadığını hatırlatır. Avrupa’nın kendi içindeki sorunları, Türkiye’ye üyeliği kusursuz bir çözüm olarak sunmamamız için yeterli nedendir. Bununla birlikte ortak denetim ve yaptırım araçlarının varlığı, üyelik düzeninin hiçbir ek koruma sağlamadığı anlamına da gelmez. [9]

Türkiye’nin kaçırdığı kurumsal imkân, güvenilir bir katılım sürecini içerideki hukuk ve denetim talebiyle daha kalıcı biçimde birleştirememesidir. Böyle bir sürecin değeri, dışarıdan alınacak bir iyi hal belgesinde aranamaz. Değer, kamu gücünü kullananların yurttaşa karşı daha fazla hesap vermesini sağlayabilmesindedir. Hukuk güvencesi, üyelik pazarlığında sunulan bir taviz olmadan da ülkenin ihtiyacıdır.

Ticarette içeride kararlarda dışarıda

Türkiye Avrupa’dan ekonomik olarak kopmuş bir ülke değildir. Avrupa Komisyonu’nun verilerine göre AB ile Türkiye arasındaki mal ticareti 2025’te 217,6 milyar avroya ulaştı. Türkiye’nin mal ihracatının yüzde 42,7’si AB’ye yönelirken mal ithalatının yüzde 35,3’ü AB’den geldi. Bu rakamlar, üyeliğin gerçekleşmemesine rağmen güçlü bir ekonomik bütünleşmenin zaten var olduğunu gösteriyor. Kaybı tartışırken mevcut kazanımı silmek doğru olmaz. [10]

1996 başında uygulamaya geçen Gümrük Birliği, sanayi mallarında ticari bütünleşmenin temelini oluşturdu. Kapsamı, tarımın tamamını ve hizmetleri içeren bir tek pazar üyeliğiyle aynı değildir. Sanayinin Avrupa üretim zincirleriyle ilişkisi gelişirken ekonomik ilişkinin diğer alanlarında farklı düzenlemeler ve sınırlar devam etti. Avrupa Komisyonu’nun 2016’da önerdiği modernizasyon ve kapsam genişletme için Konseyin müzakere yönergelerini henüz kabul etmemiş olması da bu eksik bütünleşmenin siyasi tarafını gösteriyor. [10]

Dünya Bankası’nın 2014 Gümrük Birliği değerlendirmesi, ekonomik katkıların yanında yapısal bir asimetriye dikkat çekiyor. Türkiye, Gümrük Birliği kapsamındaki ticari kurallara uyum sağlıyor; fakat bu kuralların AB içinde oluşumunda bir üyenin sahip olduğu karar hakkına sahip değil. Ortaklık kurumları ve istişare imkânları vardır. Bunlar, Avrupa Parlamentosu’nda ve Konseyde üyelikten kaynaklanan temsilin eşdeğeri değildir. [11]

Üçüncü ülkelerle ticaret anlaşmaları da bu asimetrinin bir boyutudur. AB’nin bir ülkeyle yaptığı anlaşma, Türkiye’ye aynı ülkenin pazarında otomatik ve eşit erişim sağlamaz. Türkiye’nin ayrıca anlaşma araması gerekir; sonuç her zaman aynı zamanda veya aynı koşullarda ortaya çıkmayabilir. Her anlaşmanın Türkiye için kesin bir kayıp yarattığını söylemek yerine, karşılıklılığın kendiliğinden........

© T24